ગાંધીથી આઝાદી અશક્ય 

ઉતરાણ આવે એટલે લોકો પતંગ ચગાવે ને પેચ લડાવે એમ આઝાદી દિવસ આવે એટલે અમુક મિત્રો ગાંધીજીને યાદ કરે તો બીજા ગોડસેને યાદ કરે ને પછી કાપંકાપી શરું. ૫૫ કરોડ રૂપિયા પાકીસતાનને ભાઈએ ભાગની જેમ આપવાના હતાં કોઈ દાન નહિ તે પ્રકરણ પાછું ચાલુ થાય. 

૫૫ કરોડ હવે તો સાવ મામૂલી રકમ ગણાય. હવે તો નેતાઓ ૫૫ લાખ કરોડના કૌભાંડ કરતા થઇ ગયા છે. 

ગાંધીજીએ ૫૫ કરોડ આપવા દબાણ કર્યું એટલે ગોડસે ભાઈ બગાડ્યાને ગાંધીજીને ઢીસુમ ઢીસુમ કરી નાખ્યા. પણ સાવ એવું નથી મૂળ તો અગ્નિ અંદર ભારેલો હતો, પ્રજ્વલિત જ હતો પણ રાખ વાળેલી હતી તે ૫૫ કરોડે ફૂંકી નાખી. ગાંધી રેશનલ નહોતા ધાર્મિક હતા પણ સાથે સાથે માનવ હતા. 

ધર્મ, પરમ્પરા, રીતિરીવાજો, વ્યવસ્થા નામની લોખન્ડી એડી નીચે જે સમાજને સદીઓથી કચડી રાખેલો તેના ઉદ્ધારની વાતો કરી, એમના ઘરોમાં જવા લાગ્યા, એમની સાથે રહેતા, એમના ભેગા બેસી ભજન ગાવા મંડયા. સદીઓથી ચાલતી એક અમાનુષી વ્યવસ્થાના પાયા એમણે હચમચાવી નાખ્યા. 

હજારો વર્ષ જૂની વ્યવસ્થાની સડેલી શેતરંજી પર ધર્મની ધાબળી ઓઢી સૂતી પ્રજા ગભરાઈ ગઈ આતો બધુ સાવ અભડાવી મારશે. અમારા કૂવા, વાવ, મંદિરો બધુ જ. ઘરમાં છોકરું રોજ બહુ તોફાન કરે તો આપણે મારતા નથી. ગુસ્સો રોજ ભેગો થાયને એક દિવસ નગણ્ય કારણોસર ઝૂડી નાખીએ છીએ. ૫૫ કરોડ તો બહાનું હતું ગુસ્સોઅનેક અનેક કારણોસર ભેગો થયેલો હતો ગાંધીની રોજ રોજની મસ્તીથી. એક દિવસ ઠોકી પાડ્યાં. 

કરુણતા એ છે કે જેના ઉદ્ધારની વાતો કરેલી તે પણ ગાંધીથી નારાજ છે. કરુણતા એ છે કે જે નેતા લાલ કિલ્લા પર ગાંધીને યાદ કરે છે તેના જ અમુક ચુસ્ત ઝનૂની સમર્થકો ગોડસે સિન્ડ્રોમ વડે પીડાય છે. અમેરિકામાં ટીવી પર ચાલતી ચર્ચાઓમાં ગાંધીના ક્વોટ આદરપૂર્વક બોલાય છે, હોલીવુડની ફિલ્મોમાં ગાંધીના ક્વોટ આદરપૂર્વક વપરાય છે ત્યારે ગર્વની લાગણી અનુભવાય છે. કેટલાક મુરખોને ભારતને ગાંધીથી આઝાદ કરવાની ખંજવાળ ઉપડી છે પણ કરોડો ગાંધી પ્રેમીઓના હૃદયમાં એ વસેલો છે માટે એ અશક્ય વાત છે. 

Bhupendrasinh Raol

Advertisements

જરાસંધ (ભારતવર્ષના રાજાઓ)

main-qimg-734e40d742fb9be931f072811d6355b9-c

 

જરાસંધ (ભારતવર્ષના રાજાઓ)

આપણે પુરાણો લખ્યા ઇતિહાસ નહિ. પુરાણોમાં ક્યાંક તો ઇતિહાસ છુપાયેલો હોવો જોઈએ. જરાસંધ મગધનો મહાન રાજા હતો. મગધનો ઇતિહાસ આપણે નંદ સામ્રાજ્યથી જાણીએ છીએ. જરાસંધને semi-mythical king of Magadha સમજો.. ભગવાન શિવના મહાન ભક્ત બૃહદ્રથ રાજવંશ(Dynasty-ડિનસ્ટી) શરુ કરનાર રાજા બૃહદ્રથનો પુત્ર જરાસંધ હતો. જરાસંધ પણ શિવનો મહાન ભક્ત હતો પણ યાદવ વંશનો દુશ્મન હોવાથી તેને હંમેશા નકારાત્મક પ્રસિદ્ધિ જ મળી.

જરાસંધ બે શબ્દોનું જોડાણ છે. જરા નામની રાક્ષસી હતી જેણે બે ભાગમાં મળેલાં એક બાળકના બે ટુકડા ભેગાં કરેલા. સંધિ એટલે જોડાણ. બૃહદ્રથ મગધનો રાજા હતો. તેને બે રાણીઓ હતી અને બંને વારાણસીના રાજાની જોડિયા બહેનો હતી. બંને સંતાન પેદા કરવા અસમર્થ હતી. ચંડકૌશિક નામના ઋષિએ એમની સેવાના બદલામાં રાજાને એક ફળ આપ્યું કે રાણીને ખવડાવશો ગર્ભવતી થઈ જશે. ઋષિને ખબર નહોતી રાજાને બે પત્નીઓ છે. બૃહદ્રથે ફળના બે ભાગ કરી બંને રાણીઓને ખવડાવી દીધાં. આવી પૌરાણિક વાર્તાઓને કોઈ વૈજ્ઞાનિક સમર્થન હોય નહિ. પણ આપણે વાંચીને ખુશ થવાનું. બંને રાણીઓ ગર્ભવતી થઇ અને બંને રાણીઓએ પુરા મહીને અડધા અડધા ભાગમાં બાળકોને જન્મ આપ્યો. આવા ભયંકર અડધાં અડધાં જન્મેલાં બાળકોના ફાડિયા જોઈ રાજા ગભરાઈ ગયો ને બંને ફાડીયા જંગલમાં ફેંકવાનો આદેશ આપી દીધો. જરા નામની રાક્ષસીને બંને ફાડીયા જડ્યા. જરાએ બંને હાથમાં બંને ફાડિયા લીધાં પણ અકસ્માતે બંને હાથ નજીક લાવતાં બંને ફાડિયા જોડાઈ ગયાને એક આખું બાળક બની ગયું. બાળક જોર શોરથી રડવા લાગ્યું. જીવંત બાળકને ખાઈ જવાનું હ્રદય આ રાક્ષસી ધરાવતી નહોતી. છવટે તે એક સ્ત્રી હતી. એણે બાળક રાજાને આપી શું બન્યું બધો ઇતિહાસ જણાવી દીધો. રાજા ખુશ થયા. ચંડકૌશિક ઋષિ પણ આવ્યા અને રાજાને કહ્યું આ પુત્ર વિશિષ્ટ થશે અને ભગવાન શિવનો પરમ ભક્ત થશે.

જરાસંધ ખુબ પ્રસિદ્ધ ને શક્તિશાળી રાજા હતો. મગધનો આ મહાન સમ્રાટ મહારથી હતો અને નરકાસુર, પુન્દ્ર વાસુદેવ, ચેદી રાજા શિશુપાલ સાથે રાજકીય સંબંધ ધરાવતો હતો. આ બધા એના મિત્ર રાજાઓ હતા. મથુરાના રાજા કંસ જોડે પોતાની બે પુત્રીઓ પરણાવી એક વધુ રાજાને પોતાનો મિત્ર બનાવ્યો હતો. કૃષ્ણે કંસને મારી નાખ્યો ત્યારે ક્રોધે ભરાયેલા જરાસંધે ૧૭ વખત મથુરા પર ચડાઈ કરેલી અને દરેક વખતે કૃષ્ણ-બલરામને ભાગવું પડેલું. એમાં તો કૃષ્ણનું નામ રણછોડ પડી ગયેલું. છેવટે કૃષ્ણને દ્વારકા નામના બેટ ઉપર રાજ્ય સ્થાપવું પડ્યું જ્યાં જરાસંધ જઈ શકે તેમ નહોતો. કૃષ્ણ-બલરામને ૧૭ વખત ભગાડનાર જરાસંધ કેટલો જબરો હશે? કૃષ્ણે જરાસંધનો પાવર ઓછો કરવા એના મિત્ર રાજાઓને એક પછી એક ઓછા કરવા માંડ્યા. કાલયવન, નરકાસુર, હંસ, ડિંબક, અને યુધિષ્ઠિરનાં રાજસૂય યજ્ઞ સમયે શિશુપાલને હણી નાખ્યો. જરાસંધે દ્રૌપદી સ્વયંવરમાં પણ ભાગ લીધેલો. જરાસંધે હસ્તિનાપુરના દુર્યોધન ઉપર પણ હુમલો કરેલો. એની જીંદગીમાં પહેલીવાર જરાસંધ દુર્યોધન મિત્ર કર્ણ સામે હારેલો. કર્ણની યુદ્ધ કાબેલિયત જોઈ એની સરાહના કરી કર્ણને એણે માલિની નામનું શહેર ભેટ આપેલું.

જરાસંધે ભગવાન શિવને ખુશ કરવા ૧૦૦ રાજાઓનો બલી ચડાવવાનું નક્કી કરેલું. એમાં ૯૫ રાજાઓ તો એણે હરાવીને કેદ કરી રાખેલા હતા ફક્ત પાંચ રાજાઓ ખૂટતા હતા. કૃષ્ણ માટે રાજસૂય યજ્ઞ કરાવીને યુધિષ્ઠિરને ચક્રવર્તી રાજા બનાવવામાં જરાસંધ એકલો આડે આવતો હતો. એટલે ભીમ અને અર્જુનને લઇ બ્રાહ્મણ વેશે કૃષ્ણ મગધ પહોચ્યા. કર્ણની જેમ જરાસંધ પણ દાનેશ્વરી હતો. શિવ પૂજા પછી બ્રાહ્મણો જે માંગે તે આપી દેવા તે પ્રખ્યાત હતો. એમાં કૃષ્ણે ભીમ અથવા અર્જુન બેમાંથી એક સાથે યુદ્ધ માટે જરાસંધ સાથે માંગણી કરી લીધી. સૈન્ય અને મિત્ર રાજાઓ સાથે જરાસંધને હરાવવો મૂશ્કેલ હતો. જરાસંધે પણ બાહુબલી ભીમ સાથે યુદ્ધ કરવાનું સ્વીકારી લીધું. જરાસંધ પણ પોતે મલ્લયુદ્ધમાં નિષ્ણાંત હતો. ભીમ અને જરાસંધ વચ્ચે ૧૪ દિવસ મલ્લયુદ્ધ ચાલ્યું. જરાસંધ હારતો નહોતો. છેવટે જરાસંધના જન્મ સમયે હતા તેમ શરીરના બે ભાગ કરી નાખ્યા ત્યારે તે મરાયો.

તેના મૃત્યુ પછી પાંડવોએ પેલા બંદી ૯૫ રાજાઓ મુક્ત કર્યા. જરાસંધના પુત્ર સહદેવને ગાદી પર બેસાડ્યો. મુક્ત કરાયેલા ૯૫ રાજાઓ સહીત મગધ સમ્રાટ સહદેવ પાંડવોના મિત્ર રાજાઓ બન્યા અને મહાભારતના યુદ્ધ સમયે બધા સંયુકતપણે પાંડવોના પક્ષે રહીને કૌરવો સામે લડેલા. જરાસંધ પુત્ર સહદેવનો સંહાર ગુરુ દ્રોણે કરેલો.

જૈન સાહિત્ય પ્રમાણે જરાસંધ નવમો અને છેલ્લો પ્રતિ-વાસુદેવ કહેવાય છે. જૈન સાહિત્ય પ્રમાણે આ નવમાં અને છેલ્લા પ્રતિ-વાસુદેવનું મૃત્યુ નવમાં અને છેલ્લા વાસુદેવ કૃષ્ણને હાથે થાય છે. જૈન સાહિત્ય પ્રમાણે જરાસંધ કૃષ્ણ ઉપર તેના ભયંકર હથિયાર સુદર્શન ચક્ર વડે હુમલો કરે છે. મતલબ સુદર્શન ચક્ર જરાસંધ પાસે હતું. પણ સુદર્શન ચક્ર પોતે કૃષ્ણની આણ સ્વીકારી કૃષ્ણને બદલે જરાસંધની હત્યા કરે છે તેવું જૈન સાહિત્ય કહે છે. જૈન  સાહિત્ય પ્રમાણે મહાભારતની લડાઈ કૃષ્ણ અને જરાસંધ વચ્ચે છે કૌરવ પાંડવો ફક્ત એમાં ભાગ લેનારા મહારથીઓ છે.

મહાભારત અને પુરાણો પ્રમાણે જરાસંધના પિતા બૃહદ્રથ ચેદીનાં કુરુ વંશના રાજા વસુના સૌથી મોટા પુત્ર હતા. એમની માતાનું નામ ગીરીકા હતું. બૃહદ્રથનું નામ ઋગ્વેદમાં પણ છે. આધુનિક ઇતિહાસકારોના મતે જરાસંધનો સમયકાળ 1760 BCE થી 1718 BCE હોવો જોઈએ. અને તેના પુત્ર સહદેવનો સમયકાળ 1718 BCE થી 1676 BCE હોવો જોઈએ. સહદેવના પુત્ર અને જરાસંધના પૌત્ર સોમપીનો સમય કાલ આધુનિક ઇતિહાસકારોના મતે 1676 BCE થી 1618 BCE હોવો જોઈએ, અહીં આપણા મહાન ખગોળશાસ્ત્રી આર્યભટ્ટ જુદા પડે છે. એમના હિસાબે સોમપીનો સમયકાળ ૩૦૦૯ BCE થી ૨૯૫૧ BCE હોવો જોઈએ. મને આધુનિક ઇતિહાસકારો કરતા આર્યભટ્ટ વધુ સાચા લાગે છે તેનું એક કારણ છે. મહાભારત અને હરિવંશ પુરાણમાં કૃષ્ણના જન્મ સમયના આકાશી ગ્રહોની સ્થિતિનું અને મહાભારતના યુદ્ધ સમયના ગ્રહોની આકાશી સ્થિતીનું વર્ણન છે. હવે આ આકાશી ગ્રહોની સ્થિતિ ડૉ નરહરિ આચર( પ્રોફેસર ઓફ ફિજીક્સ, યુનિવર્સિટી ઓફ મેમ્ફિસ, ટેનેસી) આધુનિક પ્લેનેટોરીયમ સોફ્ટવેરમાં નાખી ચકાસીને રિસર્ચ કરીને કૃષ્ણના જન્મની સાલ ૩૧૧૨ BCE અને મહાભારતના યુદ્ધની સાલ ૩૦૭૬ BCE કાઢે છે. તે પ્રમાણે મહાભારતના યુદ્ધ સમયે કૃષ્ણ ૪૬ વર્ષના હોવા જોઈએ. આધુનિક સોફ્ટવેર પ્રમાણે ૩૦૭૬ BCE વખતે થયેલા મહાભારતના યુદ્ધમાં સહદેવ મરાયો હોય તો એના પુત્રનો સમયકાળ ૩૦૦૯ BCE થી ૨૯૫૧ BCE વધુ બંધ બેસતો થાય છે. સોમપી પછી શ્રુતસર્વ, અપ્રતીપ, નીર્મિત્ર, સુક્ષત્ર, બ્રુહત્સેન, સેનાજીત, શ્રુતંજય, વિધુ, સૂચી, ક્ષેમ્ય, સુબ્રત, સુનેત્ર, નિવૃત્તિ, ત્રિનેત્ર, મહત્સેન, નેત્ર, અબલા અને રીપુન્જય નામના રાજવીઓ મત્સ્યપુરાણ પ્રમાણે થયા એવું મનાય છે. એમનો સમય કાલ સંયુકતપણે આધુનિક ઈતિહાસકારો પ્રમાણે ૧૪૯૭ BCE થી ૮૩૨ BCE ગણાય અને આર્યભટ્ટ પ્રમાણે ૨૯૫૧ BCE થી ૨૧૨૨ BCE ગણાય છે.

ત્યાર પછી આ મહાન બૃહદ્રથ મગધ રાજવંશનો નાશ થયો અને પ્રદ્યોત રાજવંશ ચાલુ થયો પણ એમનું મુખ્ય મથક મધ્યપ્રદેશનું અવંતી હતું. અવંતી, કૌશમ્બી અને મગધ ત્રણે ઉપર આ સમ્રાટો રાજ કરતા હતા. પ્રદ્યોત, પાલક, વિસખાયુપ, સુર્યક, અને છેલ્લે નન્દીવર્ધન રાજા સાથે પ્રદ્યોત રાજવંશ સમાપ્ત થયો. તેમનો સમયકાળ આધુનિક ઈતિહાસકારો પ્રમાણે ૬૬૭ BCEમાં અને આર્યભટ્ટ પ્રમાણે ૨૦૦૦ BCEમાં સમાપ્ત થયો.

આમ જરાસંધ એક મહાન રાજા હતો, મહારથી હતો, મલ્લયુદ્ધ અને ગદાયુદ્ધમાં નિપુણ હતો. એ જમાનામાં શારીરિક રીતે બળવાન બાહુબલી હોય તે રાજા બની શકતા આજના જમાનાની જેમ વોટ મેળવી કોઈ માયકાંગલો રાજા બની જાય નેતા બની જાય તેવું નહોતું.

ચિરવિદાય

IMG_6548ચિરવિદાય

લગભગ એકાદ વરસથી નિયમિત બ્લોગ લખાતો નહોતો. એમાં મારા ઉપર ખુબ પ્રેમ રાખનારા ઘણા મિત્રો થોડા નારાજ પણ હતા. એમાં ઘણી બધી બાબતો ભાગ ભજવતી હતી. ન્યુ જર્સીથી પેન્સિલ્વેનિયા સ્થળાંતર કરવું. મારા શ્રીમતીનું કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ અને તેના પછી લેવાની કાળજી, ઘરમાં નાના પૌત્ર પૌત્રીનું આગમન, અને ફેસબુક પર મંત્ર્યા કરવાની આદત પણ સામેલ હતી. જોકે ફેસબુકે પ્રસિદ્ધિ પણ ખુબ આપી છે તેનો આભાર પણ માનવો પડે. એની સાબિતી હતી ગઈ સાલ દેશમાં ગયો ત્યારે ફેસબુક દ્વારા બનેલા મિત્રોએ ખુબ માનપાન આપ્યું હતું.

સોસિઅલ વેબસાઈટો ભલે આભાસી લાગતી હોય પણ એમાંથી એટલા બધા સહ્રદયી મિત્રો મળ્યા છે કે એને આભાસી કહેવાનું મન થતું નથી. અને એ મિત્રોએ અંગત સગાઓ કરતા પણ વધારે મારા શ્રીમતીની અણધારી ચિરવિદાય જેવા કપરા કાળમાં મને ફોન કરીને, મેસેજ કરીને, રૂબરૂ મળવા આવીને મને સાચવ્યો છે. લગભગ જાન્યુઆરીના બીજા અઠવાડીયાથી મારા વાઈફને ઉલટીઓ શરુ થઈ, ખાવાનું ટકે નહિ. એમને કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરાવેલું એટલે જ્યાં કરાવેલું તે હોસ્પિટલમાં જ દાખલ કરેલા. કિડની તો સરસ કામ કરતી હતી પણ એમને Carcinomatosis sarcoma નામનું કેન્સર થયેલું જેની કોઈને જલદી ખબર જ ના પડી. આ કેન્સર ધીમે ધીમે બધે ફેલાતું જાય છે. પેટના બધા અવયવો લીવર અને પછી ફેફસામાં આવે એટલે વાર્તા પૂરી.

ફાયનલ ખબર પડ્યા પછી ફક્ત ત્રણ અઠવાડિયામાં તો એમણે દમ તોડી દીધો. મૂળ સૌરાષ્ટ્રના જામનગરના પણ ન્યુયોર્કમાં જન્મેલા અને મોટા થયેલા ડૉ મિરલ ગ્રાધી પેટના કેન્સરના મુખ્ય સર્જન હતા તેમણે કહી દીધેલું કે ત્રણચાર અઠવાડિયા તો બહુ છે. આ રૂપાળી ડોક્ટર દીકરીને ગુજરાતી બોલતા બહુ ફાવે નહિ પણ એના મીઠા કાઠીયાવાડી લહેકામાં પૂછે ઈ તમે હમજ્યા? ત્યારે મનને શાંતિ પમાડતું. એમનો પ્રોફાઈલ જોતા એવા ડોક્ટર ભારતમાં હોય તો દર્શન દુર્લભ એવું ભારતના ડોકટર  મિત્રોનું કહેવું છે. ડૉ મિરલે ખાસ અંગત મીટીંગ કરી પછી ખાસ તો મારા વાઈફની અને હું તથા મારા ત્રણે દીકરાની સંમતિથી લાઈફ સપોર્ટ મેડિકેશન, ન્યુટ્રીશન વગેરે પહોચાડતા તમામ સોર્સ હટાવી લીધેલા. એના માટે જરૂરી પેપર્સ પર મારે સહી કરવાની હતી તે સમયે ભારતમાં ૧૨ માર્ચ, ૨૦૧૭નો સૂર્ય ઉગી નીકળ્યો હતો, બરાબર એજ ૧૨ માર્ચે ૧૯૮૨મા જેની સાથે વાજતે ગાજતે હસ્તમેળાપ કરીને જે હાથે પકડીને મારા જીવનમાં મારા ઘરમાં પ્રવેશ કરાવેલો એજ હાથે એજ તારીખે મેં એની અંતિમ વિદાય સહેલી બની શકે તે માટેના દસ્તાવેજ પર સહી કરી.

હવે આ દર્દી હોસ્પિસ સર્વિસ હેઠળ ગણાય એટલે ડાઈંગ પેશન્ટ. હવે ફક્ત પેઈન કીલર મોર્ફીન અને એક સિમ્પલ ગ્લુકોઝનો બાટલો ચડાવી રાખેલો. છેલ્લી લગ્નતિથિ કેક કાપીને હોસ્પિટલમાં ઉજવી. અમારી જીવન ઝરમર દર્શાવતો વિડીઓ મારા ભત્રીજી નિશાએ બનાવેલો મેં ફેસબુક પર મૂક્યો. અમારા લગ્નતિથિની એ પહેલી પોસ્ટ હતી એટલે મિત્રો અભિનંદનનો વરસાદ વરસાવે જતા હતા પણ એમને ખબર નહોતી કે આ છેલ્લી લગ્નતિથિ છે અને પોસ્ટ પણ તે બાબતની છેલ્લી છે. હું કદી એનિવર્સરીની પોસ્ટ મુકતો જ નહોતો. અંતિમ વિદાયની તૈયારી રૂપે મારા શ્રીમતી ભારતમાં રહેલા સગાવહાલા જોડે શક્ય વાતો કરી લેવા આતુર રહેતા. એમને ખબર હતી કે હવે બહુ દિવસ નથી છતાં જે મક્કમતા એમણે બતાવી તેના માટે મારી પાસે કોઈ શબ્દો નથી.

ડૉ મિરલ એમના ચાર્જમાં નહોતું છતાં રોજ એકવાર ખબર કાઢવા આવતા મારે ખભે હાથ ફેરવીને આશ્વાસન આપતા તમારા માટે શું કરી શકું તેમ રોજ પૂછતા. એમની કોઈ ફરજ નહોતી કે જરૂરી નહોતું છતાં કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ટીમના બધા ડોક્ટર્સ અવારનવાર આવી ખબર કાઢી જતા. તમામ નર્સોની સેવા અદ્ભુત હતી. ૨૦૧૨થી વાઈફની કિડની કામ કરતી બંધ થઈ. પછી સેંકડો વાર હોસ્પીટલમાં દાખલ થયા હશે. નાનામોટા ઓપરેશન સાથે મોટું ઓપરેશન કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટનું થયું પણ મેં કદી ICU જોયું નહિ. કોમન રૂમ જ ICU ની ગરજ સારે અને મળવા જવામાં કોઈ બંધન નહિ. કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ વખતે બીમાર માણસોને જવાની મનાઈ હતી અને સારા માણસોને માસ્ક લગાવીને જવાનું.

મરણપથારીએ પડેલા દર્દી માટે ગમે તેટલા સગા વહાલા ગમે તે સમયે ગમે તેટલી વખત આવી શકે છે કોઈ બંધન નહિ. હા ખાલી ગેસ્ટ પાસ લેવો પડે. છેલ્લા શ્વાસ લેતા દર્દીને હોસ્પિસ સર્વિસમાં મૂકી દે અને તે પેપર્સ ઉપર સહી થઈ જાય પછી કોઈ બિલ પણ નહિ. ઈમોશનલ અને સ્પિરિચ્યુઅલ સપોર્ટ માટે પાદરી મહારાજ જોઈતા હોય તો પણ મળે. સોસિઅલ વર્કર પણ રોજ આવે કોઈ તકલીફ તો નથી ને? આવી તમામ સગવડ હોસ્પિસ દર્દીને ઘેર પણ મળે. હોસ્પિટલ જેવો જ પલંગ અને નર્સ પણ ઘેર મળે. ઘરેલું વાતાવરણમાં દર્દી સગાવહાલા વચ્ચે છેલ્લા શ્વાસ લે તેવો આ પાપી પશ્ચિમના લોકોનો માનવતાવાદી અભિગમ છે. પણ અમે હોસ્પીટલથી ૧૧૦ માઈલ દૂર Scranton PA રહેતા હોવાથી અને મોટાભાગના સગાં ન્યુ જર્સીમાં જ હોવાથી હોસ્પીટલમાં જ રહેવાનું રાખેલું.

મને લાગતું હતું કે તે ખુબ થાકી ગયા છે. અંદર કેન્સર ઝડપથી ફેલાયે જતું હતું. એની પારાવાર પીડામાંથી તે મુક્તિ ચાહતા હતા.

Miss me but let me go

ભલે યાદ કરજો ખોટ પડશે મારી,

પણ હવે મને જવાદો હવે મને જવાદો.

થયો મારગ પૂરો મારો સૂરજ ગયો આથમી,

ને હું પણ થાકી છું ચાલી ચાલી તમારી સાથે.

ભલે યાદ કરજો ખોટ પડશે મારી,

પણ હવે મને જવાદો હવે મને જવાદો.

આંસુ વહાવતા નહિ થાઉં છું મુક્ત હવે,

કરશો ના વિલાપ થાઉં છું વિમુક્ત હવે.

ભલે યાદ કરજો ખોટ પડશે મારી,

પણ હવે મને જવાદો હવે મને જવાદો.

બહુ થાય વેદના તો જજો દોસ્તોને મુકામે,

ખુબ હસજો ને કરજો વાતો ઝાઝી.

ભલે યાદ કરજો ખોટ પડશે મારી,

પણ હવે મને જવાદો હવે મને જવાદો.

 

છેવટે ૨૭ માર્ચની રાતે લગભગ સાડા અગિયાર વાગે દીકરાઓના હાથ હાથમાં હતા અને હું બહાવરો બની ઘડીકમાં માથે હાથ મૂકતો ઘડીકમાં હૃદય પર તો ઘડીકમાં કાંડાની નસ ચેક કરતો હતો ને છેલ્લા શ્વાસ લીધા.

ये कौन अंधेरा छा गया की मेरा चाँद मुझसे बिछड गया ।

૩૫ વર્ષના સહજીવનનો આમ અચાનક બેત્રણ મહિનામાં અંત આવી જશે તે પારાવાર દર્દ આપનારું હતું. તે પણ ફાયનલ ખબર તો ત્રણ અઠવાડિયા પહેલા જ પડી કે હવે અંત નક્કી જ છે. એ ત્રણ અઠવાડિયા જે માનસિક પીડા સહન કરી છે તેનું શબ્દોમાં કોઈ વર્ણન નથી. ભલે સહજીવન ૩૫ વર્ષનું હતું પણ ઓળખાણ તો બહુ જૂની હતી. મારી વહાલસોઈ મારા મોટા ભાભી સાહેબના ભત્રીજી થાય એટલે એમની આંગળી પકડી તે સાવ નાના હતા ત્યારથી મારે ઘેર આવતા.

મિત્રોના મેસેજ રોજ ખબર પુછવા આવતા. પહેલો મેસેજ ફક્ત એક શબ્દ “ચિરવિદાય” નો મુકેશ રાવલને મોકલ્યો. મારા રેશનલ, ધાર્મિક, સામાજિક પાખંડોને ચીરતા લખાણોને લીધે મારા વૈચારિક અને અંગત વિરોધીઓ બહુ હોય એવું હું સમજતો હતો પણ હું ખોટો હતો, મને ચાહનારા મિત્રો અતિશય હતા તેની સાબિતી અઢળક મિત્રોએ આપેલી અંજલિ હતી. ખુબ મિત્રોએ વ્યક્તિગત પોસ્ટો મૂકી મૂકીને એમની આદરાંજલિ વ્યક્ત કરી હતી. મુકેશ રાવલ, નીવાબેન, અજયકુમાર પંચાલ, મનીષ દેસાઈ, લવજીભાઈ, સ્પન્દનબેન, ઐશ્વરી, ડૉ પ્રવીણ ભાટિયા જેવા અનેક મિત્રો વ્યક્તિગત સંદેશા મૂકી એમનો આદર વ્યક્ત કરેલો. ડૉ પ્રવીણનો મુંબઈથી અડધી રાતે ફોન આવ્યો કે બાપુ એકવાર બોલો આ સમાચાર ખોટા છે. કઈ રીતે કહું ખોટા છે? અનિલકુમાર ચૌહાણ, મહેન્દ્રસિંહ વાઘેલા, જયરાજસિંહ પરમાર, અશ્વિનસિંહ તાપરિયા જેવા મિત્રોએ પણ આગવી પોસ્ટ મૂકી ને શોક સંદેશા પાઠવ્યા. જયેન્દ્ર આશારાજી ફોન પર વાત કરી ચુકેલા હતા, એમણે એમની આગવી સ્ટાઈલમાં લખીને મારા ઘાવ પર મલમ લગાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો તો ડૉ ઈરફાન સાથીયાએ મારા ફોટોગ્રાફ્સ ભેગા કરી સ્પેશલ વિડીઓ તો બનાવ્યો પણ અમારી સહજીવનની યાત્રાની કથની લખવામાં એમનું લાગણીશીલ હૃદય સાવ નીચોવી દીધેલું. હું તે પૂરું વાંચી શક્યો નહિ. એ વાંચીને ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડનારા અનેક મિત્રો હતા.

મૌલિક જોશી અને મિલન સિંધવની ભાવપૂર્ણ શ્રદ્ધાંજલિ હતી તો ડૉ ભાનુભાઈ મિત્ર તો ફોન પર જ મારું દુખ હળવું કરી નાખનાર હતા. રીટાબેને એમની લાગણીશીલ શૈલીમાં વર્ણન સાથે લખ્યું

અજબ છે તારી સાદગીનો ફરેબ,

તને ‘બેવફા’ પણ નથી કહી શકતો,

ગજબ છે તારા પ્રેમનો ફરેબ,

તને ‘અલવિદા’ પણ નથી કહી શકતો.

દિલમાં સદાય રહેનારને પલભરમાં ભૂલી જવાનું,

યાર, જતા જતા આ ‘હુન્નર’ શીખવતી તો જા મને.

બસ આંખોમાં દરિયા ઉભરાતા હતા છેલ્લે આવ્યા જય વસાવડા. એ તો મારા શ્રીમતીને મળેલા વાતો પણ કરેલી. જયભાઈ એમના અતિશય વ્યસ્ત શેડ્યૂલ વચ્ચે મને નવસારી જતા જતા ફોન પર લાંબી વાત કરે છે. એમણે પણ વ્યક્તિગત પોસ્ટ મૂકી એમની આદરાંજલિ રજુ કરી.

અજય પંચાલ, માલતીબેન, દિલીપ ભટ્ટ, ગીતાબેન, વિજય ઠક્કર, મેધાવીબેન એમના પતિદેવ, નિકેતા વ્યાસ, હિતેશ વ્યાસ આ બધા તો હોસ્પિટલમાં જ મળી ગયેલા. નિકેતા એ નાનીબેનની જેમ ખૂબ માનસિક સહારો આપ્યો તે આ હોસ્પીટલમાં જ કામ કરે છે. ધૃતિ સંજીવનો તો ઠપકો સાંભળવો પડ્યો કે સાવ નજીક રહું છું કીધું કેમ નહિ? આમાંના મોટાભાગના મિત્રો ફ્યુનરલમાં પણ હાજર રહ્યાં હતા. માંડ બેચાર શબ્દો બોલતા શીખેલો મારો નાનકો પૌત્ર અંશ એની લાડકી ‘બા’ ને કોફીનમાં સુતેલી જોઈ વારેઘડીએ બા બા બુમો પાડતો. એને થતું હશે બા આમ સૂઈ કેમ ગઈ હશે. હું બુમ પાડું છું ને ઉઠતી કેમ નથી? હોસ્પીટલમાં પણ બાના પલંગ પર ચડી જવાનું ને એની સાથે થોડીવાર સૂઈ જવાનું. બધા ફૂલો ચડાવે એટલે તે પણ ચડાવે રાખે. એનું ‘બા’ સાંભળી મારી આંખોમાં દરિયા ઉમટી આવતા પણ મારે એને જાહેરમાં વહાવી વહાલસોઈની આજ્ઞા ભંગ નહોતી કરવી એના માટે પારાવાર પ્રયત્નો કરવા પડતા હતા.

ક્રીમેશન ઉજવાઈ ગયું. શોકસભા પતી ગઈ. વતન માણસામાં પણ નાનાભાઈએ શોકસભા રાખી હતી. એમની કામ કરવાની ઝડપ, બોલવાની ઝડપ, આપણે એક વાક્ય બોલીએ તે ચાર બોલી નાખે, શ્વાસ લેવાની ઝડપ, હું એક શ્વાસ લઉં તે બે ખેંચી નાખે. સોળ વર્ષે લગ્ન, બાવીસ વર્ષ સુધીમાં ત્રણ દીકરા, છવ્વીસ વર્ષે એક કિડની ગુમાવી, છેતાલીસે બીજી કિડની પણ સત્યાગ્રહ ઉપર, અડતાલીસ વર્ષે પછી નવી મળી, આમ કાઈ તાવ શરદીમાં થોડું જવાય, એકાવનમાં તો નીકળ્યું કેન્સર ને મારી કહાની અધુરી મૂકી ઝડપથી ચાલી નીકળી કાયમ માટે. પણ કોઈ અજાણી આંખોમાં એની આંખોનો દીવડો હજુ ટમટમી રહ્યો છે. બસ મારે માટે હવે વેઠવાનો રહ્યો ભયાનક ખાલીપો..

 

મારા પ્રિય પત્નીની બીમારી અને અવસાન વખતે અઢળક મિત્રોએ આશ્વાસન આપ્યું છે, પ્રાર્થનાઓ કરી છે, દુઃખમાં સહભાગી બન્યા છે. તે દરેકને વ્યક્તિગત ઉત્તર આપવા આભાર માનવા સક્ષમ રહ્યો નથી.. તમામનો હ્રદયપૂર્વક ખુબ ખુબ આભાર માનું છું.

 

 

 

 

 

જલીકટ્ટુનું મહાભારત

જલીકટ્ટુનું મહાભારત

આ એક બહુ જૂની હરપ્પન પરમ્પરા છે તેને કોઈ ખાસ ધર્મ સાથે સાંકળવી નહિ જોઈએ. કારણ ઉત્તર ભારતના કે મધ્ય ભારતના હિંદુઓ આ પરંપરા પાળતા નથી. પરંપરા, સંસ્કૃતિ અને ધર્મ ત્રણે અલગ અલગ હોય છે. જેમ કે એક ફ્રેંચ અને બ્રિટિશનો ધર્મ ભલે એક જ ક્રિશ્ચિયન હોય પણ પરમ્પરાઓ અને સંસ્કૃતિ અલગ અલગ છે. આપણે બુદ્ધિના સાગરો ત્રણે ને સખત રીતે સાંકળી ખોટા ખોટા લાગણીઓના પ્રવાહમાં તણાઈ મરીએ છીએ. સ્વર્ગને ભુલાવે એવું આતિથ્ય કરવું સૌરાષ્ટ્રની સંસ્કૃતિ છે, તો ગુજરાતમાં મહેમાનોને કોઈ કાઢી નથી મૂકતું પણ પેલી સ્વર્ગને ભુલાવે તે સુગંધ બહુ ઓછી જગ્યાએ મળે. અમદાવાદમાં તો ચાના કપ હવે અંગુઠાના વેઢા જેવડા પ્લાસ્ટીકનાં થઈ ગયા છે. હોઠે કેમના લગાવવા? એના કરતા તો પ્રિયતમાના હોઠ મોટા હોય.

મકરસંક્રાંતિ પર ઉત્તર ભારતમાં પતંગ ચગાવવાની પરમ્પરા છે તેવી દક્ષિણમાં નથી. ત્યાં પોંગલ કહેવાય છે. પતંગ તો ચીને શોધેલા ને પાકિસ્તાનીઓ પણ ખુબ ચગાવે છે. તહેવારો ઉજવો, ઉત્સવો મનાવો પણ કોઈ ખાસ ધર્મના લેબલ મારવાની જરૂર નહિ. આ પોંગલ પર તામિલનાડુમાં એક દિવસ જલીકટ્ટુની રમત રમાય છે. એમાં આખલાને પુખ્ત થાય એટલે આ રમત માટે તૈયાર કરેલો હોય છે. તેને મેદાનમાં લાવવામાં આવે. એની ખૂંધ પકડીને એને નીચો બેસાડવાનો પ્રયત્ન કરવાનો હોય છે. ગામના યુવાનો મચી પડે. આખલો ભાગે, ઉછળે, ઉછાળે પણ ખરો.. આમાં કૈક ઘાયલ થાય. રમતમાં રોમાંચ આણવા આખલાને દારુ પીવડાવાય, આંખમાં મરચું નખાય, પૂછડું પકડીને ખુબ જોરથી આમળવામાં, પૂંછડે અણીદાર વસ્તુઓ ઘોંચાય. ટૂંકમાં સાંઢ ઉપર શક્ય ત્રાસ ગુજારાય તો તે વધુ ભાગે ને હરીફાઈ વધુ જોર પકડે. એના શીંગડે પૈસા ને સોનું લટકાવાય જેથી તે મેળવવા યુવાનોને પ્રોત્સાહન મળે.

બે પાંચ હજાર વર્ષ પહેલા પરંપરા શરુ કરનારા આદિમ હતા તેમને સારી લાગી હશે પણ આજના જમાનામાં એને ચાલુ રાખવામાં કોઈ તર્ક જણાતો નથી. એક તર્ક એવો છે કે જે મજબૂત સાંઢ હોય કાબુમાં ના આવે તેવો, તેને આગળ બ્રીડીંગ માટે રાખવામાં આવે છે. જેથી મજબૂત વારસો આગળ વધે. તે જમાનામાં મજબૂતાઈ પારખવાના વૈજ્ઞાનિક સાધનો નહિ હોય એટલે આવી જંગલી પ્રથા અપનાવી હશે. હવે આધુનિક જમાનામાં એવી કોઈ જરૂર નથી. ગાયો માટે સૌથી વધુ દૂધ આપે તેવી બ્રીડની જરૂર હોય છે. તેના માટે સૌથી વધુ દૂધ આપતી ગાયો દ્વારા પેદા થયેલા સાંઢ આગળ બ્રીડ સુધારવા કામ લાગે. બની શકે કે તોફાની મજબૂત ગણાતો સાંઢ વધુ દૂધ આપે તેવી ગાયો પેદા કરવા અક્ષમ પણ હોય. માણસા ગૌશાળાના મેનેજર ધીરુભાઈ ગોહિલે સૌથી વધુ દૂધ આપતી ગાયો જુદી તારવી એના સાંઢ મોટા કરી આગળ પેઢી વધારતા વધારતા જઈને કાંકરેજ ઓલાદની શુદ્ધ દેશી ગાયમાં દિવસનું ૩૦ લીટર દૂધ મેળવી હરિફાઈમાં કેટલાય મેડલ જીતેલા છે. તે પણ કોઈ જાતની  જલીકટ્ટુ વગર…

હવે બ્રીડ સુધારવાના હજાર વૈજ્ઞાનિક નુસ્ખાઓ આવી ગયા છે ત્યાં આવી દલીલો કરાવી નકામી છે. બીજી દલીલ એવી છે કે યુવાનોમાં સાહસ અને શારીરિક ક્ષમતા વધે. એના માટે ય હજાર ટેકનીકો વિકસી છે. હજારો રમતો છે. ઓલોમ્પિકમાં એક ગોલ્ડ મેળવવાના ફાંફા હોય ને આવી બકવાસ દલીલો કરવાની.. સાહસ વૃત્તિ વધારવા અને શારીરિક ક્ષમતા મેળવવા મૂંગા પશુઓ પર અત્યાચાર કરવાનો? તે પણ આજના આધુનિક જમાનામાં?

ત્રીજી દલીલ હજારો વર્ષ જૂની પરંપરા છે. હજારો વર્ષ જૂની પરંપરા હોય એટલે એને વહેલી તકે ફેંકી દેવી જોઈએ. કારણ અત્યારના સંજોગોમાં તે સાવ અસંગત હોય. કપડાં જુના થાય એટલે રાખો છો? ફર્નિચર જૂનું થાય એટલે રાખો છો? ઘર સાવ ખંડેર થઈ ગયું હોય તો નવું બનાવો છો કે નહિ? એન્ટીક પીસ પણ શોભાના પૂતળાની જેમ મૂકી રાખીએ છીએ વાપરવાના કામ આવતા નથી. વધેલું ખાવાનું ય બીજા દિવસે ફેંકી દઈએ છીએ. તો પરંપરા કે રિવાજ જેટલા જુના હોય વહેલી તકે એમને તિલાંજલિ આપી દેવી જોઈએ. હજારો વર્ષ જૂની પરંપરા જેતે દાયકા માટે કામની હોય અત્યારે નહિ. લાખો લોકો પાળે અને હજારો વર્ષ જૂની હોય એટલે તે હાલ સારી થઈ જાય નહિ.

છેલ્લે એવી દલીલ આવે કે બીજા લોકો આવું ઘણું બધું કરતા હોય છે. સ્પેનમાં અને દક્ષિણ અમેરિકાના હિસ્પાનીક દેશોમાં આવી રમત રમાય છે, એમાં બુલની ખૂંધ પર તલવાર ઘોંચી ઘોંચીને રીતસર મારી જ નખાય છે. આ રમતવીરને મેટાડોર કહેવામાં આવે છે. જલીકટ્ટુ તેના પ્રમાણમાં ઓછી હિંસક કહેવાય, આમાં સાંઢને મારી નાખવાનો હોતો નથી. ચાલો આપણે કોઈના વાદ લેવાના, સારા કે ખોટા? એટલે કોઈના વાદ લેવા હોય તો સારા લો ખોટા શું કામ લેવા?

જલીકટ્ટુ ઉપર કોર્ટે પ્રતિબંધ મુક્યો કે એમાં માણસો ઘવાતા, અમુક મરી પણ જાય, સાંઢ પણ ઘવાય. તમિલનાડુ સરકારે આવા લોકોની સારવાર માટે હરીફાઈ આયોજક સંસ્થાએ બે લાખ રૂપિયા જુદા ફાળવવા તેવો નિયમ બનાવ્યો. ૨૦૧૪મા The Prevention of Cruelty to Animals Act, 1960.  અન્વયે સુપ્રીમ કોર્ટે જલીકટ્ટુ ઉપર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો. હવે આ પ્રતિબંધ ઉઠાવી લેવા લાખોનું ટોળું પરમ્પરાને નામે ભેગું થઈ ગયું છે. તો એને ટેકો આપવા જિંદગીમાં મદ્રાસ ના ગયો હોય તે પણ સોસિઅલ મિડિયા પર દેકારા કરવા માંડ્યા છે.

મેમલિયન બ્રેન સર્વાઈવલ માટે વિકસેલું છે. સર્વાઈવલની વાત આવે એટલે બધી હોશિયારી હવા થઈ જાય. કોઈક જ વીરલો સામે પ્રવાહે ચાલી નીકળે. ચાલો મસ્ત મજાના દાખલા આપું. પોતાને Atheist રેશનલ કહેવડાવતો કમલહાસન બર્બર જલીકટ્ટુને ટેકો આપતો થઈ ગયો. કેમ કે એને એની ફિલ્મો વેચવાની છે. કારણ હવે ટોળું ભેગું થઈ ગયું છે. સૂફીવાદનું ભક્તિ સંગીત ગાતો એ. આર. રહેમાન સાંઢો પર ત્રાસ વર્તાવતી રમતને ટેકો આપતો થઈ ગયો કેમકે એને એનું સંગીત વેચવાનું છે. રજનીકાંત તો આમેય ડ્રામેબાજ છે. ટેકો આપવાનો ડ્રામા કરવા દો નહિ તો ટોળું વિરોધ કરશે તો ફિલ્મો નહિ વેચાય. પ્રેમ, યોગ, ભક્તિ ને આત્મકલ્યાણની વાતો કરનારા સદગુરુ જગ્ગી ને સાંઢોના આત્મ કલ્યાણની પડી નથી. એમને પડતા ત્રાસને વાજબી ગણાવવા બાલીશ દલીલો કરવા લાગ્યા. માનવોને આર્ટ ઓફ લીવીંગ શીખવાડનારા બેવાર શ્રી રવિશંકર પશુઓ પર ત્રાસ વર્તાવવાની આર્ટને ટેકો આપે છે. કેમ કે એમને ચેલા મૂંડવાના છે. મિત્રો વિચારો, મેમલિયન બ્રેન આગળ આ કહેવાતા મહાપુરુષો કેવા નમી પડ્યા? કોઈને ફિલ્મો વેચી સર્વાઈવ થવાનું છે, કોઈને સંગીત, તો કોઈને અધ્યાત્મ વેચવાનું છે. અધ્યાત્મ જગતની કહેવાતી બે મહાન પૂંછડીઓ પણ મેમલ બ્રેન આગળ કેવી પૂછડી પટપટાવે છે તે જોવા જેવું છે.

પશુઓ, નારીઓ અને નબળાઓને વશમાં રાખવા એમના પર કાબૂ મેળવવા માનવોએ જાતજાતની રમતો શોધી કાઢી છે. અમુક ક્રૂર છે, તો અમુક સુફિયાણી, અમુક આભાસી છે તો અમુક પવિત્ર સંસ્કારી સુસંસ્કૃત. અમુક રિવાજના નામે, પ્રથા કે પરંપરાને નામે ચાલે છે તો અમુક ધર્મના નામે. જલીકટ્ટુ આવી જ એક રમત છે, બીજી રમતોનાં નામ અહીં નથી લખવા, નહિ તો પાછું બીજું મહાભારત અહીં શરુ થઈ જશે.

jallikattu-2

રમવાથી ભલું નહિ થાય ભણવા બેસ

રમવાથી ભલું નહિ થાય ભણવા બેસ

ઓલોમ્પિકમાં ગોલ્ડ મેડલ નથી મળતા એના અનેક કારણોમાનું મુખ્ય કારણ માબાપ દ્વારા બોલાતું ઉપરનું વાક્ય છે. બચપણથી જ તમારા બ્રેનની હાર્ડડિસ્કમાં કોતરાઈ ગયું હોય, હાર્ડ વાયરીંગ થઈ ગયું હોય કે રમવાથી ભલું થવાનું નથી. પછી રમતગમતમાં કોણ રસ લેવાનું?

હમણાં જે બ્રાઝીલનાં રીઓમાં ઓલોમ્પિક ચાલે છે તેમાં સૌ પ્રથમ વાર જીમ્નાસ્ટીકમાં ભારતની દીપા કરમાકર ક્વોલીફાઈ થઈ છે. બહુ સારી વાત કહેવાય. મેં મારા દીકરાને કહ્યું દીપા કરમાકર આ વખતે કદાચ એકાદ મેડલ ભારતને અપાવે. મારા દીકરાએ સ્પષ્ટ કહી દીધું નો મળે. મેં કહ્યું કેમ નો મળે? તો કહે પાપા એ બાવીસ વર્ષની છે, જીમ્નાસ્ટીકમાં ૧૫ વર્ષની આસપાસની છોકરીઓ જ જીતતી હોય છે. છોકરું પાંચ વર્ષનું હોય ને જીમ્નાસ્ટીકની ટ્રેનિંગ શરુ થઈ જાય.

આપણને છોકરાં એકદમ કહ્યાગરાં, જરાય મસ્તી ના કરે તેવા, શાંતિથી બેસી રહે તેવા અને આજ્ઞાકારી કશી હઠ ના કરે તેવા ગમતાં હોય છે. અને એવું છોકરું ઘરમાં હોય તો મહાસુખ મળ્યું હોય તેવી વાતો ગર્વથી કરીએ છીએ.

બીજાની શું કામ મારી જ વાત કરું. મને પતંગ ચગાવતા આવડતી નથી. કેમ? કેમકે અમારા બચપણના સમયમાં મકાનો અગાસીવાળા બહુ ઓછા હતા, પતરા વાળા જ મોટાભાગે હોય. પતરાં પાછાં ઢાળવાળાં હોય. પતંગ ચગાવતા ધ્યાન રહે નહિ અને પતરાં પરથી ગબડી જવાય તો હાથપગ તૂટી જાય કે મોત પણ આવી જાય. એવા અકસ્માત બનેલા પણ ખરા. એટલે પિતાશ્રી કદી પતંગ લાવી આપે નહિ. ઉતરાણ કરવા જ ના દે. તે સમયે અમે વિજાપુરમાં રહેતા. આખું ગામ ધાબે અને પતરે ચડેલું હોય અમે મો વકાસી ઉદાસ જોયા કરતા.

અમે રહેતા તે દેવાણીવાસ આગળ એક મોટો ચોક હતો ત્યાં હનુમાનજીનું મંદિર હતું. તે ચોક અમારા રમવાનું સ્થળ. અમે રમતા હોઈએ પણ દૂરથી પિતાશ્રી આવતા હોય સાંજે એટલે ભાગીને ઘરમાં હાથપગ ધોઈ બેસી જવાનું. રમવા જઈએ ને વાગી જાય તો? લગભગ બધાને આવો અનુભવ હશે. આપણા માબાપ ઓવર પ્રોટેકટીંગ હોય છે. પડકારોનો સામનો કરવાનું શીખવતા જ નથી. બચપણથી જ રમવા પ્રત્યેનો વિરોધ મનમાં ગંઠાઈ જાય છે.

મારી સ્કૂલની વાત કરું. હું ભણેલો વિજાપુરમાં તે સ્કૂલ પાસે સારું મેદાન હતું નહિ. પી.ટી. નો પિરીયડ લેવા આખી સ્કૂલમાં ૫ થી ૧૧ ધોરણ સુધી એક જ શિક્ષક હતા. અઠવાડીએ એક જ વાર પી.ટી. નો પિરીયડ આવતો. એમાં અડધો પિરીયડ તો હાથ ઊંચા કરો, નીચા કરો, સાઈડમાં કરો, સાવધાન અને વિશ્રામમાં જ જતો. સ્કૂલમાં જિમ હતું જ નહિ. પછી એક ટીચર નવા એપોઇન્ટ કર્યા માધ્યમિક વિભાગ માટે. અમે સ્કૂલમાં કોઈ સારી રમત ગમત શીખ્યા જ નહોતા. અગિયારમાં ધોરણમાં હું બરોડા ભણવા આવ્યો. એચ. જે. પરીખ હાઈસ્કૂલ નવરંગ ટોકીઝની બાજુમાં હતી. સ્કૂલ શહેર વચ્ચે હતી. સ્કૂલ પાસે કોઈ મેદાન તો શું નાનો સરખો ચોક પણ નહોતો. અમે રમીએ શું? બાજુમાં નવરંગ ટોકીઝમાં સિનેમા જોવા ઘૂસી જતા.

ભારતની શહેરોમાં એવી હજારો લાખો સ્કૂલો હશે જેમની પાસે નામ માત્રનું રમવાનું મેદાન પણ નહિ હોય. સ્કૂલોમાં રમતગમતના નામ માત્રના પિરીયડ હોય છે. એક પિરીયડ અને એક પીટી ટીચર રાખવો પડે એટલે રાખતા હોય છે. માબાપનો જ અભિગમ રમત વિરોધી હોય છે. ભણવા બેસ રમવાથી ભલું નહિ થાય.

આંતરરાષ્ટ્રીય રમતગમતોમાં જે ભાગ ભારતના ખેલાડીઓ લે છે તેમાં મોટાભાગે આર્મીના અને રેલ્વેના હોય છે. જે રમતો પર્સનલ ઇવેન્ટ કહેવાય, વ્યક્તિગત કાબેલિયત ધરાવતી રમતોમાં ભારતીયો કાયમ નબળા પડ્યા છે. હોકીમાં ભારતનો સુવર્ણકાળ હતો. તે યુગ પણ જાણે પૂરો થઈ ગયો છે. હોકી ટીમ રમત કહેવાય. ભારતીય હોકી ટીમમાં પણ આર્મીના માણસો જ ખાસ હતા. સળંગ છ ગોલ્ડ એટલે ૨૪ વર્ષ ભારતનો હોકીમાં દબદબો રહ્યો. કૂલ આઠ ગોલ્ડ મેડલ જીતેલી ભારતીય હોકી આજે ખોવાઈ ગઈ છે. પર્સનલ ઇવેન્ટ એવી શુટિંગમાં પહેલી વાર સિલ્વર મેડલ આર્મીના રાજયવર્ધનસિંહ રાઠોર લઈ આવેલા. તેમની પાસે સારી રાઈફલ ખરીદવાના પૈસા નહોતા. ત્યાર પછી અભિનવ બિન્દ્રા શુટીંગમાં પહેલીવાર ગોલ્ડ લઈ આવ્યા. અભિનવ પૈસાદાર માબાપનું સંતાન, મોઘી રાયફલ અને મોંઘી ટ્રેનિંગ ખુદના પૈસે લીધેલી. આ વખતે અભિનવને કશું ના મળ્યું. ઓલોમ્પીકના ઇતિહાસમાં ભારતના નામે વ્યક્તિગત રમતમાં ફક્ત એક જ ગોલ્ડ બોલે છે. એનાથી ખુશ થવું કે રડવું?

૧૨૫ કરોડના દેશમાં ટેલેન્ટની કોઈ ખામી નથી. એ ટેલેન્ટને ઓળખી, એને ધક્કો મારી આગળ ધકેલી, એને પૂરતી સગવડ આપી ટ્રેનિંગ આપવી અને એની પાછળ ફાળવાતા પૈસા યોગ્ય રીતે વાપરવાની આખી સિસ્ટમમાં ખામી છે. ક્રિકેટ સિવાય એક પણ રમતગમતનું ફેડરેશન યોગ્ય રીતે કામ કરતુ નહિ હોય. આવા ફેડરેશનમાં સ્પોર્ટ્સ પર્સનને બદલે નેતાઓ અને બીજા જેતે રમત કદી રમ્યા જ નાં હોય તેવા લોકો પ્રમુખ બની બેસી જતા હોય છે. કદી હોકી સ્ટીક હાથમાં પકડી ના હોય તે હોકી ફેડરેશનનો પ્રમુખ હોય તેવું પણ બને. આ તો દાખલો આપું છું.

હમણાં એક મિત્રે લખ્યું કે આ ઓલોમ્પિક માટે ૧૮૦ કરોડ વપરાયા. ચોક્કસ વપરાયા હશે. સરકારે તો ફાળવ્યા જ હશે પણ છતાંય ખેલાડીઓ પાછળ કેટલા વાપર્યા હશે તે ભ્રષ્ટ અધિકારીઓ જ જાણે. દીપા કરમાકરનું પ્રાથમિક ટ્રેનિંગ સેન્ટર કોઈએ મૂકેલા વિડીઓમાં જોયું. એ હિસાબે આ દીકરી બહાદુર કહેવાય કે ઓલોમ્પીકમાં ક્વોલિફાય થઈ એજ મેડલ જીત્યા બરોબર છે. એશિયન ગેઈમ્સ વખતે કલમાંડી કેટલા પૈસા ખાઈ ગયા ને જેલમાં ગયેલા તે સહુ જાણે જ છે. એટલે રમતગમતો પાછળ પૈસા વપરાય છે જરૂર પણ સાચા ઠેકાણે નથી વપરાતા તે પણ એટલું જ સત્ય છે.

મૂળે આપણે રમત પ્રિય, કસરત પ્રિય પ્રજા છીએ નહિ. આપણે ખેલ(ડ્રામા, તાયફા) પ્રિય પ્રજા છીએ. તમે ખેલ મહાકુંભ અને ખેલોત્સવ પાછળ કરોડો વાપરો તેના બદલે તે પૈસામાંથી રમતગમત માટે એક જરૂરી ઇન્ફાસ્ટ્રકચર ઊભું કરો. બાકી આ ઉત્સવ પાછળ વાપરેલા પૈસા નકામા જ જવાના. લોકો ઉત્સવ મનાવી ઘર ભેગા, અને ઘેર જઈ છોકરાને કહેશે ભણવા બેસ રમવાથી ભલું નહિ થાય. વિદેશોમાં રોજ ભણવાના પિરીયડ પત્યા પછી દોઢ બે કલાકનાં સ્પોર્ટ્સ પિરીયડ ફરજીયાત છે. દરેક વિદ્યાર્થીએ સ્પોર્ટ્સનો એક સબ્જેક્ટ મતલબ એક રમત વિષય તરીકે લેવી ફરજીયાત છે. અને આ બધું સ્કૂલ પાસે સારું મેદાન હોય તો જ શક્ય બને.

વર્ષો પહેલા અહિ એટલાન્ટામાં ઓલોમ્પિક રમાયેલી. તે ઓલોમ્પીકમાં ચારેક ગોલ્ડ મેડલ જીતેલા આફ્રિકન અમેરિકન ખેલાડી તે પછી ભારત આવેલા. તેમણે બધે ફર્યા પછી કોઈ પત્રકારના સવાલના જવાબમાં કહેલું કે ભારત પાસે ઉત્તમ ખેલાડીઓ છે. પ્રતિભાની કોઈ ખામી નથી. જબરદસ્ત ટેલેન્ટ છે. ખામી છે કિલર એટીટ્યુડની. ભારતના ખેલાડીઓ અગ્રેસિવ નથી, આક્રમક નથી. આપણે ત્યાં કહેવત છે એક મરણીયો સો ને ભારી. આપણા ખેલાડીઓ મરણીયા નહિ બની શકતા હોય.

વર્ષો પહેલાની વાત છે. હું ત્યારે માણસામાં વડોદરાથી ભણીને નવોસવો આવેલો. અમારા લગભગ ડઝનેક મિત્રોએ પીએસઆઈ ની ભરતી માટે પરીક્ષા આપેલી. રિજલ્ટ આવેલું નહિ. પણ ફીજીકલ ફિટનેસ માટેના તેના ધારાધોરણ મુજબ બધા તૈયારીઓ કરતા. અને તે માટે માણસા કોલેજના મેદાનમાં દોડવા જતા. હું પણ અમસ્તો ભેગો જતો. લેખિત પરીક્ષાનું રિજલ્ટ આવેલું નહિ માટે કદાચ એમાં ફેઈલ થઈએ તો અત્યારે દોડેલું નકામું જાય તેમ માની અમુક મિત્રો દોડતા જ નહિ અને ઝાડ પર ચડી આંબલીપીંપળી રમતા. અમુક દોડતા અને મહેનત કરતા. એક મિત્ર હતા જે માણસા કૉલેજની બાસ્કેટબોલની ટીમના બહુ સારા ખેલાડી હતા અને રજાઓમાં પાર્ટ ટાઈમ જોબ કરતા હશે, માટે સાંજે મોડા કોલેજના મેદાનમાં આવી એકલા એકલા પ્રેક્ટીશ કરતા. બીજા બધા ઘેર જતા ત્યારે તે આવતા અને મોડે સુધી દોડતા ને મહેનત કરતા. લેખિત પરીક્ષાનું રિજલ્ટ આવ્યું એમાં જે ખરેખર શારીરિક ફીટ હતા તે નાપાસ થયા અને જે અદોદળા હતા તે પાસ થયા. પણ હવે તેમની પાસે પ્રેક્ટીશ કરવાનો સમય નહોતો. જે ભાઈ બાસ્કેટબોલની ટીમના ખેલાડી હતા અને મોડી સાંજે પ્રેક્ટીશ કરતા તે લેખિતમાં પણ પાસ થયેલા. કહેવાની જરૂર નથી ડઝનબંધ મિત્રોમાંથી તે એકલા જ પીએસઆઈ બનેલા. બાકી બધા ફીજીકલ ફિટનેસની પરીક્ષામાં નાપાસ થયેલા. આજે તો એ ભાઈ સુરતમાં DYSP છે.

ભારતની ફૂટબોલ કે બાસ્કેટબોલ કે વોલીબોલ જેવી રમતોની ટીમો ક્વોલીફાઈ પણ થતી નથી. આ રમતોના યુનિવર્સિટી અને સ્ટેટ લેવલના ખેલાડીઓને પૂછી જોશો કેટલા કડવા અનુભવો અધિકારીઓ તરફથી થતા હોય છે. ખેલાડીઓ દેશને નામના અપાવે છે તે સીધુંસાદું સત્ય છે. પણ ઉપલા સ્તરે દેશને નામ મળે એના બદલે એમના ખીસા ભરાય તેમાં રસ વધુ હોય છે.

જયભાઈ દંભીસ્તાન કહેતા હોય છે, આખું નહિ પણ ભારતની અંદર એક નાનકડું દંભીસ્તાન વસેલું છે. એ દંભીસ્તાનનાં દંભીઓ અને દંભીણીઓનાં દંભની વાત કરું તો એમને એવું છે કે ભારત વિષે લખવાનો અધિકાર ફક્ત એ લોકોને જ પ્રાપ્ત થયેલો છે. એમને ખબર નથી અમને વિદેશમાં રહેતા ભારતીયોને ભારત માટે વિશેષ પ્રેમ હોય છે. મેં બ્રોન્ઝ વિજેતા સાક્ષીને શાબાશી આપતી ત્રણચાર પોસ્ટ ખુશીમાં ને ખુશીમાં મૂકી દીધી. એની માતા જે હર્ષોલ્લાસથી નાચી ઉઠેલી તે જોઈ મારી આંખો સજળ બનેલી. સિંધુ માટે સિલ્વર મેડલ તો પાકો જ છે. કાલે જીતશે તો ભારતને ઓલોમ્પીકના ઇતિહાસમાં પર્સનલ ઇવેન્ટ રમતમાં બીજો ગોલ્ડ મળશે. સિંધુની જીતને વધાવતી પોસ્ટ પણ તરત મૂકેલી. આ બધું મુકીએ ત્યારે આ દંભીઓ અને દંભીણીઓ ડોકાતા સુદ્ધા નથી. બેવડાં કાટલાંની વાત કરું તો આવા દંભીઓ પોતે ભારતને કેમ ગોલ્ડ મેડલ મળતા નથી તે વિષે લખતા જ હોય છે પણ આપણે એકાદ વાક્ય લખીએ તો ભારત વિરોધી લાગે છે. ટૂંકમાં ભારત વિષે લખવાનો ફક્ત એમને જ અધિકાર છે તેવું એ લોકો મનોમન માની બેઠા છે. એમની પાસે એકની એક ચવાઈ ગયેલી દલીલ હોય છે કે દેશ છોડી વિદેશમાં કેમ વસ્યા? હહાહાહાહાહા ચરૈવેતિ ચરૈવેતિ. આ બુદ્ધિના સાગરો અને નદીઓને ખબર નથી કે લાખો વર્ષ પૂર્વે એમના બાપદાદા અને દાદીઓ આફ્રિકાના ઝાડ પરથી હેઠા ના ઉતાર્યા હોત તો આજે આ લોકો ભારતમાં નહિ આફ્રિકાના કોઈ વૃક્ષ પર હુપ હુપ કરતા હોત.

 

કોઈ પણ રમતમાં આગળ વધવું હોય તો એક ડેડીકેશન, સ્વયં શિસ્ત અને વર્ષોની મહેનત માંગે છે. આ કોઈ તહેવાર કે ઉત્સવ નથી કે બેચાર દિવસ ધમાધમ કરીને ઓલોમ્પીકમાં પ્રવેશ મળી જાય. પણ આપણે તાયફા પ્રિય પ્રજા હોવાથી ચાર દિવસના તાયફા યોજી મન માનવીએ છીએ. ખેલોત્સવ પાછળ લાખો કરોડો રૂપિયા વાપર્યા ગુજરાતનો એકેય ખેલાડી ઓલોમ્પિક ટીમમાં કેમ નથી? છે ને વિચારવા જેવું? કડવું લાગશે. જ્વાલા મરચી પૂંઠમાં ઘુસી જશે પણ હકીકત છે. અરે પહેલા સ્કૂલોને સારા મેદાન તો પુરા પાડો? રમતગમતને વિષય તરીકે ફરજીયાત તો કરો? રોજ સ્કૂલમાં દરેક છોકરાને બે કલાક રમવાનું તો ફરજીયાત કરો? પછી જુઓ ભારતનું ટેલેન્ટ મેડલના ઢગલા કરી દેશે.

મહિલા કુસ્તીમાં બ્રોન્ઝ મેડલ માટે સસ્ખીને ફરીથી લાખ લાખ વધાઈઓ. પી.વી સિંધુને બેડમિન્ટનમાં સિલ્વર તો મળી જ ચૂક્યો છે માની લો અને આવતી કાલની ફાયનલમાં જીતી જાયને ગોલ્ડ મળે તેવી ખુબ ખુબ શુભેચ્છાઓ.    14088408_10154419044569042_6617168127620188844_n

શિવG

imagesશિવG

શ્રાવણ મહિનો આવે એટલે થોડા બુદ્ધીવાદીઓ તરફથી સોસિઅલ મિડિયા પર એવા મતલબના મેસેજ ફરતા હશે કે શિવજી પર દૂધ વેડફશો નહિ ગરીબોના પેટમાં જાય તેવું કરો. જો કે મારા પર તો આવો કોઈ મેસેજ આવ્યો નથી. મેં પોતે વર્ષો પહેલા બરોડામાં કોઈ મહાદેવના મંદિરે આવી રીતે થોડા લોકોને ઉભેલા જોએલા, તેઓ ભક્તોને સમજાવી એક મોટા વાસણમાં દૂધ એકઠું કરતા હતા.

હું પોતે અંગત રીતે ભીખ આપવામાં માનતો નથી. જે ભીખારીઓ કાયમ ભીખ માંગતા હોય છે તેઓને ટેવ પડી ગઈ હોય છે ભીખ માંગવાની. એમને તમે કહેશો ચાલ આટલું કામ કરી આપ તને પૈસા આપીશ તો ઊભો નહિ રહે ભાગી જશે. મેં એવા અખતરા કરેલા છે. જ્યારે એક આદિવાસી દંપતીને પૈસાની જરૂર હશે તો મને કહે કોઈ કામ બતાવો તે કામનાં બદલામાં મને ૫૦ રૂપિયા આપજો.

હું એને ઓળખતો હતો અને તે અમારા બરોડાના મકાનનું કામ ચાલતું હતું ત્યારે સ્થળ ઉપર રહીને જ બંને જણા ત્યાં મજુરી કામ કરતા હતા. મેં કહ્યું મારી પાસે હાલ કોઈ કામ નથી તું તારે ૫૦ રૂપિયા લઈ જા. પણ કહે ના કોઈપણ કામ બતાવો તે કરીને પછી જ પૈસા લઈશ. મારે ના છુટકે મારા ભાઈના ઘરનું સફાઈ કામ કરવાનું બતાવવું પડ્યું. આવા જરૂરિયાત વાળા માનવોને ભીખ રૂપે નહિ મદદ રૂપે કશું પણ આપી શકાય. એમ શંકરના મંદિરમાં દૂધ ગટરમાં જ જશે તો શંકર કઈ રાજી થવાના નથી તે દૂધ આવા ભિખારી નહિ પણ જરૂરિયાત વાળા બાળકોના પેટમાં જશે તો શંકર અવશ્ય પ્રસન્ન થશે.

પરંપરાને સુધારી ચોક્કસ શકાય. પરંપરાને બહાને આપણે કેટલીય બીમારીઓ રીતી રીવાજને નામે સજાવી ધજાવીને રાખી છે. પણ જ્યારે કોઈ તર્ક બુદ્ધિની વાત કરે તો આવી બોદી પરમ્પરાઓ ઊભી કરનારાઓના પેટમાં તરત તેલ રેડાઈ જતું હોય છે, કે હજારો વર્ષ લગી આ પ્રજાને ઉલ્લુ બનાવી રાખી છે તે બંધ થઈ જશે. ગાંડા જેવી દલીલો કરી એમની બુદ્ધિનું પ્રદર્શન કરતા હોય છે. આખો શ્રાવણ મહિનો શંકરના લિંગ પર દૂધ વેડફવાને આ બુદ્ધુઓ તહેવાર કહેતા હોય છે. અલ્યા ભાઈ આ તહેવાર નથી બોગસ કર્મકાંડ છે. તહેવાર તો શિવરાત્રી છે જે કોણ નથી ઉજવતું? દિવાળી ધામધૂમથી આપણે ઉજવીએ જ છીએ. કોણ નથી ઉજવતું? અહિ અમે ઉજવીએ છીએ ને તમે બાકી રહેતા હશો? ફટાકડા તો ચીનાઓએ શોધ્યા છે ફટાકડા ફોડીએ તો જ ધરમ કર્યો કહેવાય? દિવાળી તહેવાર છે, સાવચેતી પૂર્વક કોઈને નુકશાન ના થાય તેમ ફટાકડા ફોડી ઉજવો પણ કોઈની ઘાઘરીમાં કે પેન્ટ કે લેંઘામાં ઘુસી જાય તેમ ફોડી એને લજવો નહિ. વર્ષમાં એકાદ દિવસ ભંગ પીવામાં પણ મજા છે. ભાંગના ભજીયા પણ મસ્ત બને. ના આવડે તો આમારા મુકેશ રાવલને પૂછી લેવું.

કૃષ્ણ તો જુગાર રમતા નહોતા. યુધિષ્ઠિર રમેલા તેના પણ વિરોધી હતા. એ જુગારના લીધે એમને અડધી રાત્રે દ્રૌપદીને વસ્ત્ર ઓઢાડવા દોડવું પડેલું. એ કૃષ્ણના જનમ દિવસે જુગાર રમવામાં જો કોઈને ધરમ દેખાતો હોય તો તે મહામુર્ખ છે. જુગાર તમારા જોખમે બારેમાસ રમો કોણ ના પડે છે?

અમારા સમિત પોઈન્ટમાં રહેતા વિષ્ણુભાઈ પટેલને મેં કહ્યું, “ વિષ્ણુકાકા આ શ્રાવણ મહિનામાં શિવજી પર દૂધ ચડાવી વેડફવાને બદલે જરૂરિયાતવાળાને આપો એવી એક ઝુંબેશનો ધર્મના જાતે બની બેઠેલા રખેવાળો તરફથી વિરોધ થાય છે. તમારું આ બાબતમાં શું કહેવું છે?”

કાકા તો એકદમ ઉકળ્યા, “ અલ્યા મારા દિયોર આખા સંસારનું નેટવર્ક જે ચલાવ સ ઇનઅ તમાર દૂધની એક થેલીની લોચ આલો સો? આ શ્વાસ જ ઈને આલ્યા સ ઇનઅ તમારી ટોયલી દૂધની હું જરૂર? મારા દિયોર અમૂલની એક કોથરીમાં તમારો ધરમ હમઈ જતો હોય તો અમૂલ ડેરીની દૂધની બધી પાઈપો માદેવજી પર વારી દ્યો. માદેવ બૌ ખુશ થઇ જસી. પણ રાઓલભઈ અતારે કોઈ ન સલા(સલાહ) આલવા જેવી નહિ નકોમું ગારો દે એવી પરજા સ.”

સાચી વાત છે કહી હું હસતા હસતા સ્ટોર પર આવવા ભાગ્યો.

આસ્થાનો સવાલ હોય તો તે આસ્થાનો પ્રવાહ છેવટે ગટરમાં સમાપ્ત થતો હોય, તો તેના બદલે કોઈના મુખમાં થઇ ભૂખ્યા જઠરમાં સમાપ્ત થાય તે વધુ સારું. આસ્થાઓ બદલી શકાય છે. આમેય બદલીએ જ છીએ. ક્યા નથી બદલાતા? ભગવાન આખા બદલી નાખો છો તો એક આસ્થા ના બદલાય? શંકરની આસ્થા સાઈબાબામાં ક્યા નથી બદલી? એ વખતે તો હિંદુ ધર્મનો નાશ થઈ જતો નથી.

ભગવાન શંકર શું છે? સકલ સૃષ્ટિના સર્જનાત્મક અને વિસર્જનાત્મક કુદરતી પરિબળો એટલે શંકર. શંકરનું મહત્વ હિન્દુઓને જ ખબર નથી. આખી દુનિયા આજે યોગા અને ધ્યાન પાછળ ગાંડી થઈ છે અને જે ધ્યાન દુનિયામાં બુદ્ધને નામે ચડ્યું છે તે ધ્યાનની ૧૦૮ પદ્ધતિઓ દુનિયામાં સર્વ પ્રથમ ભગવાન શંકરે પાર્વતીના એક સવાલના જવાબ રૂપે કહી છે તે રીતે ભારતીય પ્રાચીન શાસ્ત્રોમાં સચવાયેલ છે. અત્યારે રોજ નવી માતાઓ ફૂટી નીકળે છે ત્યારે પ્રાચીન ભારતમાં જે દસ મહાદેવીઓની પૂજા થતી તે તમામ માતા પાર્વતીના રૂપો છે. શંકર તાંડવ કરે ત્યારે જ્વાળામુખી ફાટે, ધરતીકંપ થાય, હરિકેન આવે, સુનામી આવે. દરિયો ખસી જાય ને તેની જગ્યાએ ઉત્તુંગ હિમાલય ઊભો થઈ જાય.

બાંધતા બાંધતા જ તૂટી જાય એવા પુલ બનાવી, પહેલા વરસાદે જ ઉખડી જાય એવા રોડ બનાવી શંકરનું અપમાન કરશો નહિ, નહી તો એ તમારો સંહાર કરી નાખશે.

 

લવ મેરેજ, અરેન્જ મેરેજનું કમઠાણ

લગ્ન નિતાંતલવ મેરેજ, અરેન્જ મેરેજનું કમઠાણ

અમારી સમિત પોઈન્ટની ગામ-ગપાટા મંડળી હવે પાછી પાર્કમાં ભેગી થવા લાગી છે. શિયાળો હવે લગભગ પૂરો થવા આવ્યો છે. એટલે તડકો નીકળે તો તડકો ખાવા ભેગા થવાનું શરુ થયું છે. આજે મેં મંડળી વચ્ચે સવાલ ફેંક્યો કે આ લવ મેરેજ અને અરેન્જ મેરેજ બેમાં શું ફરક?

વિનુકાકા કહે માબાપ અને સગાઓ દ્વારા ગોઠવાયેલ લગ્ન એટલે અરેન્જ મેરેજ અને છોકરો છોકરી એકબીજાના પ્રેમમાં પડી જાતે લગ્ન કરી લે તે લવ મેરેજ.

વિષ્ણુકાકા અમારા પૂરા મૅહૉણી એટલે કે મહેસાણાનાં. તે કહે, ‘ દિયોર બધું એકનું એક જ કેવાય. અરેન્જ તો બધા જ કરતાં હોય સ. એકમાં માબાપ કરતૉ હોય સી, બીજામાં જાતે પણ અરેન્જ તો કરવું જ પડસ ક નૈ?’ અમે બધા હસી પડ્યા. શાબ્દિક અર્થમાં એમની વાત સાચી હતી.

મેં કહ્યું, ‘ શાબ્દિક અર્થમાં તમારી વાત સાચી પણ ભાવનાત્મક અર્થમાં અમે પૂછીએ છીએ.’

વિષ્ણુકાકા કહે, ‘એ તો મું ય હમજું સુ આ તો જરા ગમ્મત કરી, મૂળ વાત દિયોર ઈમ સ ક અરેન્જ મેરેજમાં સોકરો સોકરી એકબીજાન ઓરખતૉ નહિ અ ન માબાપ ન બીજાં હગલૉ ચોખટુ ગોઠવી કાઢી સી.. જાણ લવ મેરેજમાં સોકરો સોકરી જ એકબીજા ન ઓરખતૉ હોય સિ માબાપ ન ખબર ઑતી નહિ ન જાતે જ લગન ગોઠવી કાઢતૉ હોય સિ.’

મેં કહ્યું આતો બધી સીધી સાદી વ્યાખ્યાઓ થઈ પણ એના ફાયદા ગેરફાયદા શું?

વિષ્ણુકાકા કહે, ‘લવ મેરેજ ભાગ્યેજ સક્સેસ જૉય, માબાપ ગોઠવઅ એજ હાચું.’

વયોવૃદ્ધ રમણકાકા કહે, ‘અમારા જમાનામાં તો છોકરી જોઈ જ ના હોય અને માબાપે ગોઠવી કાઢ્યું હોય એમાં કશું બોલાય જ નહિ. મૉયરામાં પણ છોકરી લાજ કાઢીને બેઠી હોય એટલે મોઢું જોવા ના મળે. પહેલી રાતે ઘરમાં ઉપર માળીયામાં સુહાગરાત થાય. એમાંય માળીયામાં પાછા એક બાજુ બાજરી કે જારના પૂળા ભરેલા હોય. એની ફૂગ મિશ્રિત સુગંધ લેતા લેતા ઘરવાળીનું લાજ કાઢેલું મોઢું ખોલીએ અને પહેલીવાર જોઈએ ત્યારે કાંતો કપાળ ફૂટવાનું મન થાય કાંતો ખુશ ખુશ થઈ જવાય.’

અમે બધા હસી પડ્યા. મેં કહ્યું, ‘ રૂપાળી નીકળે તો આનંદ આનંદ થઈ જાય અને કદરૂપી કે ધાર્યા પ્રમાણે ના નીકળે તો કપાળ ફૂટો કે આખી જીંદગી હવે આજ ચહેરો રોજ જોવાનો છે. કેમ?’ ફરી બધા હસી પડ્યા.

તો વિષ્ણુકાકા કહે, ‘ પણ એવું તો દિયોર ઘરવાળી ને ય થાય કે નૈ? ઈનો વર ધાર્યા પરમૉણે રૂપાળો ધોળી બખ્ખ જારનાં દૉણા જેવો હોય તો ઇન ય આનંદ આનંદ થાય અ ન બાજરી જેવો બાવળિયાના ઠુંઠા જેવો નેકળઅ અન પોતે રૂપાળી હોય તો એય મૉથું પસાડ ક નૈ?’

ફરી બધા હસી પડ્યા. વાત તો સાચી હતી. ગુણ-બુણ તો પછી ખબર પડે જોડે રહો ત્યારે પણ સૌથી પહેલું રૂપ જ જોવાના અને ખુશ કે નિરાશ થવાના. જોકે રૂપની સૌન્દર્યની વ્યાખ્યા દરેકની પોતાની આગવી અને યુનિક હોય છે. મને રૂપાળું લાગતું હોય તે તમને ના લાગે તેવું પણ બને.

મને ગમ્મત કરવાનું મન થયું. મેં રમણકાકાને પૂછ્યું કાકા તમે ખુશ થયેલા કે નિરાશ કાકીનું મોઢું જોઈ?

કાકા કહે આજે તમારી કાકી નથી એટલે કહું છું, ‘હું એટલો બધો ખુશ નહોતો થયો, પણ એ ખુશ થયેલી એવું અનુમાન કરું છું. પણ જોડે રહ્યા પછી કહું તો એનો સ્વભાવ અને કુટુંબ પ્રત્યેની લાગણી, બધાંય ને સાચવી લેવાની આવડત, દરેક કામમાં ચીવટ અને ચોખવટ જોઈ મારી થોડી ઘણી નારાજગી ક્યારે હવા થઈ ગયેલી તે ખબર જ નહોતી પડી અને એક દિવસ માટે એના પિયર જાય તો પણ ગમતું નહિ આજે એને ગુજરી ગયે બે વર્ષ વીતી ગયા છે પણ હાલ મારી સામે ઊભી હોય એવું જ લાગ્યા કરે છે.’

વાતાવરણ થોડું ભારેખમ થઈ ગયું. રમણકાકાની આંખના ખૂણા સહેજ ભીના લાગતા હતા. પણ વાતાવરણ વધુ ભારે થાય તે પહેલા વયોવૃદ્ધ કમળાકાકી બોલી ઉઠ્યા, ‘મેં તો પહેલી રાતે એમને જોઇ કપાળ જ ફૂટેલું. આખા ગામમાં મારા રૂપના વખાણ થતાં અને અમારા એ સાવ બાવળિયાના ઠુંઠા જેવા અને વધુમાં સ્વભાવ પણ બાવળિયાના કાંટા જેવો. વાતે વાતે હાથ ઉપાડે. બહાર કશું ચાલે નહિ એટલે ઘરમાં દાદાગીરી. કેટલીય વાર હું પિયર જતી રહેલી. પણ માબાપ કહે હવે એજ તારું ઘર. આમને ય કોઈ પૂછવાનું હોય નહિ એટલે કરગરીને પાછા તેડી લાવે. થોડા દિવસ પછી પાછો એનો એજ. એમ ને એમ આખી જીંદગી કાઢી. આ તો છોકરાં સારા પાક્યા અને ભણ્યા ગણ્યા એટલે અમેરિકા ભેગા થઈ ગયા. એમના ગુજરી ગયે ચાર વરસ વીતી ગયા મને તો એક દાડોય યાદ આવતા નથી.’ કાકીની કહેવાની સ્ટાઈલ જોઈ બધા હસી પડ્યા.

મેં કહ્યું મારા એક મિત્રનો દાખલો કહું. મારા મિત્ર સામાન્ય શિક્ષક હતા શરૂમાં બહુ પગાર નહોતો. એમના લગ્ન આમ તો અરેન્જ મેરેજ હતા. છોકરી જોવા ગયા ત્યારે ઈન્ટરવ્યું વગેરે ચાલ્યું. છોકરીને એમને સ્પષ્ટ કહેલું મારો પગાર સાવ નજીવો છે. તો છોકરી કહે મારે તમારી સાથે પરણવાનું છે તમારા પગાર સાથે નહિ. આ મિત્ર આ જવાબ સાંભળી એટલા ખુશ થઈ ગયેલા કે આગળ કશું પૂછવાનું માંડી વાળી તરત હા પાડી દીધેલી. લગ્ન પછી ટૂંકા પગારમાં ઘર ચલાવવાનું મૂશ્કેલ લાગવા માંડ્યું તો પછી એટલા ઝગડા થવા લાગ્યા કે ના પૂછો વાત. કારણ છોકરી સુખી ઘરની હતી. મારામારી સુધી વાત આવી ગયેલી. પછી પિયર જતી રહેલી. ખાસી બધી સમજાવટ પછી મહિનાઓ પછી પાછી આવી. અને ઝગડા તો કાયમ ચાલુ જ રહેલા.

રમણકાકાએ અનુભવ વાણી ઉચ્ચારી લગ્ન, પ્રેમ લગ્ન હોય કે ગોઠવેલા લગ્ન જોડે રહેવાનું આવે ત્યારે જ ખરી ખબર પડે.

બધા સામટા બોલી ઉઠ્યા તદ્દન સાચી વાત. જોડે રહેવાનું આવે ત્યારે જ ખરી ખબર પડે. વિનુકાકા ક્યારના ચૂપચાપ સાંભળે રાખતા હતા. મેં કહ્યું હવે જરા આપશ્રી થોડો પરકાશ પાડો. પાપ તારું પરકાશ…. તો વિનુભાઈ હસી પડ્યા કહે મને ચાન્સ આપો તો બોલું ને? પણ મારું ભાષણીયું લાંબુ ચાલશે કંટાળતા નહિ.

મેં કહ્યું તમારા ભાષણ બાબતે ટૂંકું ચાલે તો કંટાળો આવે.

વિનુકાકાએ શરુ કર્યું બધા એક ધ્યાન થઈ ગયા.

દરેક પ્રાણી એમાં માણસ પણ આવી ગયો, બે મુખ્ય વાત એના DNA માં હોય છે, એક તો ગમે તે ભોગે જીવવું અને એક પોતાની ઝેરોક્સ કોપી પાછળ મૂકતા જવું. આ કોપી પાછળ મૂકતાં જવામાં નરને માદાની અને માદાને નરની જરૂર પડવાની. અને માદા મેળવવા બીજા નર સાથે લડી પોતે બળવાન છે તે સાબિત કરવું પડતું. સર્વાઈવલ માટે પરિવારમાં જીવતા હોય તો એકલા જીવનાર કરતા સર્વાઈવલ રેટ ઊંચો રહે. હવે સ્ત્રી માટે રોજ રોજના ઝગડા પોસાય નહિ તો આવી લગ્ન વ્યવસ્થા. એટલે મજબૂત અને બળવાન પુરુષ પાસે પ્રેમથી જતી સ્ત્રી લગ્ન નામના રિવાજની સાંકળ વડે બંધાઈને જવા લાગી. અહિ સમજો પરિવારનો જન્મ પ્રેમ રોકવાથી થયો. એટલે જુના તમામ સમાજો આગ્રહ રાખતા વિવાહ-લગ્ન પહેલાં પ્રેમ તો પાછળથી આવશે. હવે નવા જમાનામાં પ્રેમ પહેલાં, લગ્ન પછી ત્યાં પરિવારના પાયા ડગમગવા માંડ્યા છે.

બે વ્યક્તિઓને સાથે રહેવા મજબૂર કરી દઈએ તો તેમનામાં પણ એક જાતની પસંદ પેદા થતી હોય છે. ગમવું અને પ્રેમ બંનેમાં તફાવત છે. જ્યાં સુધી સ્ત્રીનો કોઈ આત્મા નહતો, સ્ત્રી વસ્તુ હતી ત્યાં સુધી બહુ ઉપદ્રવ નહોતો. હવે જ્યારે સ્ત્રી-પુરુષ સમાન થવા લાગ્યા ત્યાં પ્રેમ અને કલહ બંને વધવાના. અંતર વધુ હોય ત્યાં પ્રેમ અને કલહ બંનેની સંભાવના ઓછી હોય. સ્ત્રી-પુરુષ સમાન હોય ત્યાં પ્રેમ પેદા થવાનો. પ્રેમનો પ્રોબ્લેમ એ છે કે પ્રેમ ખતરનાક છે. પ્રેમ એક આગ છે. પ્રેમ જરૂરી નથી આજે છે તો કાલે પણ રહેશે. પ્રેમનો મતલબ પલ પલ જીવવું. કાલનો કોઈ ભરોસો નહિ. એટલે પ્રેયસીને પત્ની બનાવી કે આકર્ષણ ગયું. પશ્ચિમમાં પ્રેમવિવાહ તૂટવા માંડ્યા છે. તો ત્યાં બહુ જૂની પુરાણી લગ્ન કર્યા વગર સાથે રહેવાની લીવ ઇન રીલેશનશીપ ચાલુ થઈ ગઈ છે. હવે ત્યાં અરેન્જ કે લવ મેરેજમાં પણ વિશ્વાસ રહ્યો નથી.

અરેન્જ મેરેજના પોતાના ફાયદા છે. પરિવાર સુનિયોજિત રાખી શકો છો. બાળકો માટે મોટો ફાયદો કે માતાપિતા બંનેનો પ્રેમ અને સાથ કાયમ મળી રહે. પ્રેમ લગ્ન તૂટે નહિ તો આજ ફાયદા એમાં પણ મળે છે પણ પ્રેમલગ્ન તૂટવાની સંભાવનાઓ જરા વધુ હોય છે. ટૂંકમાં અરેન્જ હોય કે પ્રેમ, લગ્ન તૂટે નહિ તો પરિવાર અને બાળકો માટે ફાયદાકારક.

જુના જમાનાના લોકોએ બાળવિવાહની શોધ કરેલી. અમુક સંબંધો જન્મ સાથે મળે છે. જન્મ સાથે માતાપિતા, ભાઈબહેન, કાકા-કાકી, મામા-મામી વગેરે સંબંધો મળે છે. એને બદલી શકાતા નથી. ફાવે કે નાં ફાવે ભાઈ બહેન બદલી શકાતા નથી. આજ થીયરી બાળ વિવાહમાં હતી. જન્મથી જ લગ્ન કરાવી નાંખવામાં આવે અથવા ઘણાના તો જન્મ પહેલા પણ નક્કી થઈ જતું. એટલે જેમ મા બદલી ના શકાય તેમ પતિ કે પત્ની પણ બદલી ના શકાય. ટૂંકમાં અરેન્જ મેરેજ સારા લવ મેરેજ ખોટા અને લવ મેરેજ સારા અરેન્જ મેરેજ ખોટા એવું કશું છે નહિ. છેવટે તો વ્યક્તિઓની સમજદારી પર બધું આધાર રાખતું હોય છે. મારું પ્રવચન પૂરું.

વિનુકાકાએ લાંબુ પ્રવચન પૂરું કર્યું. બધા ધ્યાનથી સાંભળી રહેલા. મેં પૂછ્યું વિનુભાઈ તમારું કેવું છે લવ કે અરેન્જ?

વિનુભાઈ કહે બંને ભેગું, મારા ભાભીની ભત્રીજી મારે ઘેર આવતી તો એની સાથે લવ થયો ને બંને પક્ષના સગાઓએ એને અરેન્જ કરી નાખ્યું. હહાહાહાહાહાહા

વિનુભાઈ સાથે અમે બધાં જોરથી હસી પડ્યા અને હસતા હસતા છુટા પડ્યા.

યાદે વતન-૨

યાદે વતન-૨12573741_10206514587436133_5624182383322336915_n

૨૬મી જાન્યુઆરીએ એક સ્થાનિક સ્કૂલમાં ધ્વજવંદન કરી સાંજે અમે બરોડા પહોચી ગયા. બરોડા મારું પ્રિય શહેર છે. હું ત્યાં અગિયારમાં ધોરણથી ભણવા ગયેલો. ત્યારે સૌથી પહેલા ત્યાં ગણેશોત્સવ જોયા. બાકી ઉત્તર ગુજરાતમાં ગણપતિ ચોથ ક્યારે આવીને જતી રહે કોઈને ખબર પણ પડતી નહોતી. અને ગણેશ વિસર્જનની આનંદ ચૌદશ કોને કહેવાય તે પણ કોઈને ખબર નહોતી. ચોથ થી ચૌદશ સુધી બરોડામાં પુષ્કળ ધમાધમ ચાલતી હોય છે. રાત પડે લોકોના ટોળે ટોળા ઠેર ઠેર સ્થાપેલા ગણપતિ જોવા તૂટી પડે. પછી તો હું થોડા વર્ષ ખેતી કરી ફરી પાછો બરોડા સ્થાયી થઈ ગયેલો. વડોદરા મારા જીવનનું અભિન્ન અંગ બની ચૂક્યું છે.

૨૮મીએ મારું લેક્ચર સુરત ગોઠવેલું હતું. સુરતની સત્યશોધક સભા દ્વારા પ્રેમ સુમેસરા ભાઈએ આ બધી ગોઠવણ કરી હતી. સુરત એટલે ગુજરાત ખાતે રેશનાલીસ્ટ લોકોનો ગઢ ગણીએ તો કશું ખોટું નથી. પ્રખર રેશનાલીસ્ટ દાદા રમણ પાઠકનો અહિ સુરજ તપતો હતો. રમણ દાદાને સદેહે નહિ મળી શકવા બદલનો અફસોસ તો જીંદગીભર રહેવાનો છે. રમણદાદાની સોટીના ચમકારા જેવી તીખી કોલમ રમણભ્રમણ લોકોએ માણી જ હશે. તેઓશ્રી અને તેમના પત્ની બંને સારા સાહિત્યકાર પણ રેશનાલીસ્ટ હોવાને લીધે ગુજરાતી સાહિત્યકારો અને સાહિત્યને લગતી સંસ્થાઓ દ્વારા અળખામણા રહેલા. પણ એવી બધી ફિકર કરે તેવા રમણ દાદા નહોતા. મુરબ્બી નાનુભાઈ નાયક તથા બાબુભાઈ દેસાઈ અને યુવાન મિત્રો એવા પ્રેમ સુમેસરા અને જીગ્નેશ પાઠક જેવા અનેક રેશનાલીસ્ટ મિત્રો સત્યશોધક સભા દ્વારા ખુબ ઉમદા કામ કરી રહ્યા છે.

જે મિત્રોને હૃદયથી મારી સાથે થોડો પણ સમય પસાર કરવો હતો તેમણે ગમે તે રીતે તેનું બહાનું શોધી કાઢેલું. આવા મને મળવાની પ્રબળ ઈચ્છા ધરાવતા મિત્ર જીગ્નેશ પાઠક હતા. તેમણે મને બરોડા લેવા આવવાનું સ્વેચ્છાએ સ્વીકારી લીધેલું જેથી મારી સાથે વાતો કરી શકાય. છેક નવસારીથી કાર લઈ જીગ્નેશભાઈ બરોડા આવી ગયેલા. પણ શહેરના ગીચ ટ્રાફિકમાં સમય ખુબ વીતી જાય અને સુરત પહોચવામાં મોડું થઈ જાય તે પરિસ્થિતિ ટાળવા અમે હાઈવે સુધી સામે જાતે જ પહોચી ગયા. મને ખ્યાલ છે. અમદાવાદથી માણસા જવું હોય તો અમદાવાદના ગીતામંદિર બસ સ્ટેન્ડ થી સાબરમતી પહોચતા જ કલાક નીકળી જાય. પછી ત્યાંથી માણસા અંતરમાં ભલે વધુ હોય પણ બહુ વાર લાગે નહિ. ટૂંકમાં અમદાવાદથી જ અમદાવાદની ભાગોળે પહોચતા જ બહુ વાર લાગે. આવું હવે બરોડામાં પણ બનવા લાગ્યું છે.

જીગાભાઈ જોડે ખુબ વાતો કરી. અમારી વાતોમાં  તત્વજ્ઞાન, રેશનાલીઝમ, મનોવિજ્ઞાન, હ્યુમન બિહેવ્યર અને તેની પાછળના ઉત્ક્રાંતિ જન્ય કારણો, ભારતીય સંસ્કૃતિ, એને વળગેલી બીમારીઓ વગેરે વગેરે વિષયો વણાયેલા હતા. સુરત પણ હવે ગીચ છે. બરોડા કરતા મોટું અને વસ્તીમાં પણ વધુ છે. કોઈ ચોકલેટી મુવી સ્ટાર જેવા પ્રેમભાઈએ ઉમળકાભેર એમના ઘેર અમારું સ્વાગત કર્યું. ત્યાં પણ થોડો ચર્ચાનો દોર ચાલ્યો. ચાપાણી કરી ફ્રેશ થઈ સાહિત્ય સંગમનાં નાનુભાઈ નાયક હોલ તરફ પ્રયાણ કર્યું. વયોવૃદ્ધ નાનુભાઈ નાયક તથા બાબુભાઈ દેસાઈ સાહેબને મળીને ખુબ આનંદ થયો. તો અમારા સંબંધી પ્રદીપસિંહ વાંસદિયા એમના શ્રીમતી સાથે મને સાંભળવા અને ખાસ તો મળવા આવેલા હતા.

પ્રેમભાઈએ સ્વાગત પ્રવચનમાં મારી ઓળખાણ આપી અને વધુમાં મને ફેસબુકનાં રમણ પાઠક તરીકે ઓળખાવ્યો તો મારો કોલર એની જાતે જ ઉંચો થઈ ગયો. રમણદાદાનાં તોલે તો હું કદાપિ આવી ના શકું. એ તો રેશનાલીઝમનાં આજીવન ભેખધારી હતા. હાથ અને મગજ ચાલ્યું ત્યાં સુધી એમણે રેશનાલીઝમ માટે લખે રાખ્યું હતું. મારી સામે લગભગ બધા રેશનાલીસ્ટ મિત્રો જ બેઠેલા હતા એટલે રેશનાલીઝમ વિષે ટીપીકલ વાતો કરી એમને બોર કરવા નહોતા. વૈજ્ઞાનિક સમજ અને અભિગમ વધે તો ઓટ્મેટિક ધર્મના ઇરેશનલ ચોચલા પ્રત્યેથી મન દૂર થવાનું જ છે. વિજ્ઞાન ભણવું અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમ કેળવવો બંને ભિન્ન છે. વિજ્ઞાન ભણીને પણ વૈજ્ઞાનિક અભિગમ નહિ કેળવો તો તમે અંધશ્રદ્ધાળુ રહેવાના જ છો. અને દરેક હ્યુમન બિહેવ્યર પાછળ ઉત્ક્રાંતિનું મનોવિજ્ઞાન રહેલું છે. અને તે પ્રમાણે બ્રેન કેમિસ્ટ્રી ઘડાતી હોય છે. માટે મેં બ્રેન અને તેમાં છૂટતા સુખ અને દુઃખનો અહેસાસ અનુભૂતિ કરાવતા ન્યુરોકેમિકલ્સ વિષે માહિતી આપી. સર્વાઈવલની સ્ટ્રેટેજી પ્રમાણે આપણા બ્રેનમાં સુખ અને દુઃખ આપતા રસાયણો સ્ત્રવે છે એમાં કોઈ ભગવાન કે પૂર્વજન્મના કર્મો કે બીજું કોઈ જવાબદાર નથી. આખું પ્રવચન અહિ લખતો નથી પણ મારા આપેલા પ્રવચનની લીંક અહિ મૂકીશ એટલે જેને રહી ગયું હોય તે સાંભળી શકશે. પ્રવચન પૂરું થયું ત્યાં ધર્મેન્દ્રસિંહ બાપુ એમની ટીમ સાથે હાજર હતા. એમનો આગ્રહ હતો હું રોકાઈ જાઉં અને કીમમાં પ્રોગ્રામ ગોઠવવો હતો. પણ મારી પાસે સમય નહોતો. શ્રી. પ્રદીપસિંહ અને એમના શ્રીમતી વૈષ્ણવીદેવીનો એમના ઘેર લઈ જવાનો ખાસ આગ્રહ હતો, પણ બધું ટાળવું પડ્યું. છેવટે બધાએ સાથે ફોટા પડાવી ફરી આવું ત્યારે સમય આપવાનું વચન લઈ મન મનાવ્યું.  12573219_10206514586636113_2932913538209003466_n

પ્રેમભાઈનાં આગ્રહવશ સરસ મજાનુ સ્વાદિષ્ટ રાત્રીભોજ માણવાનું પણ મળ્યું. તે સમયે હાજર મિત્રો સાથે ખુબ મજાની જાતજાતનાં વિષયો પર ચર્ચા પણ થઈ. રાત્રે રોકાઈ જવાનો આગ્રહ હતો પણ બરોડા પહોચી શાંતિ થી નીંદર લઈએ મોડા ઉઠીએ તો પણ ચાલે એવો સ્વાર્થી વિચાર કરીને રાત્રે જ બસમાં બેસી ગયા. પ્રેમભાઈ અને જીજ્ઞેશભાઈએ બસમાં બેસાડવા સુધીની જવાબદારી નિભાવી હતી. ક્યારેય મળ્યા નહોતા પણ આ ફેસબુકે ખરેખર એવા એવા સરસ મિત્રો મેળવી આપ્યા છે કે ના પૂછો વાત. વર્ચ્યુઅલ મિત્રતા હવે ખરેખરી મિત્રતામાં પલટાઈ રહી હતી. સુરતની મુલાકાત અવિસ્મરણીય સંભારણું.

હું જ્યાં જવાનો હોઉં તે માહિતી ફેસબુક પર ફોન નંબર સાથે મૂકી દેતો. એટલે મળવા આવનારા મિત્રોના ફોન આવી જતા. અને મુલાકાત ગોઠવાઈ જતી. બરોડા હું ઘણા વર્ષો રહેલો માટે મિત્રો તો હતા પણ સંબંધીઓ પણ ઘણા હતા. બધાને મળવાનું હતું. ક્યાંક મારે સામે જવું પડે તેમ હતું તો અમુક મને મળવા આવે તેમ હતા. વડોદરામાં મેં જિંદગીના સૌથી વધુ અને સૌથી મહત્વના વર્ષો વિતાવેલા છે. એટલે વડોદરા તો હું બેત્રણ મહિના રહું તો પણ ઓછા જ પડે. સૌથી પહેલી ફાલ્ગુની મળવા આવી ગઈ. સાહિત્યરસિક ફાલ્ગુનીની બુદ્ધિના ચમકારા એની વાતોમાં દેખાઈ આવે. એની વાતો ખૂટતી નહોતી. કમાતી ધમાતી ઘરરખું પ્રેમાળ ગૃહિણીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ એટલે ફાલ્ગુની. હું એને ફાગુ તરીકે સંબોધતો હોઉં છું તે મને પાપાજી. સાંજે અમારા જુના મિત્ર એક બહુ સારા વાર્તાકાર તો ખરા જ પણ બહુ સારા હાસ્યરસથી ભરપુર વાર્તાઓ સાથે લેખો લખનાર યશવંત ઠક્કર મળવા આવ્યા. તો તુષાર ભટ્ટ પણ આવી પહોચ્યાં. સમરસિયા ભેગા થાય પછી વાતો ખૂટે ખરી? ફોન પર વાત થયા મુજબ આણંદથી રીટાબેન અને પ્રદીપભાઈ ઠક્કર પણ મળવા આવી પહોચ્યા. યશવંતભાઈ સિવાય બધા પહેલીવાર મળતા હતા પણ જાણે વર્ષો જુના મિત્રો હોય એમ લાગતું હતું. રોજ ગામના ચોરે મળતા હોઈએ એમ જરાય અજાણ્યું લાગતું નહોતું. જો કે આમેય ફેસબુક વિશ્વગ્રામ જ કહેવાય એના ચોરે બેસી અમે બધા રોજ ગામની પટલાઈ કરતા હોઈએ પછી શેનું અજાણ્યું લાગે? મારા ભાઈ પ્રદીપસિંહ સાથે મારા દૂરના સાળાશ્રીનો દીકરો હેમરાજસિંહ બધાની ચાપાણી નાસ્તાની વ્યવસ્થામાં ખડે પગે ઉભા હતા. કોઈને છુટા પડવાનું મન થતું નહોતું પણ સમય કોને કીધો? મોડે મોડે બધા છુટા પડ્યા પછી દિલીપકુમાર મહેતા એમના દીકરા સાથે આવી પહોચ્યા. એમની સાથે પણ ખુબ વાતો થઈ.

બીજા દિવસે સવારે દસેક વાગે આણંદથી જયશ્રીબેન જોશીની પધરામણી થઈ. ગુજરાતીના આ પ્રાધ્યાપિકા અત્યંત બુદ્ધિશાળી અને તેજસ્વી. એમની સાથે વાતો કરવાની, સાહિત્યની ચર્ચા કરવાની ખુબ મજા પડે. એમની સાથે ત્રણચાર કલાક ક્યા વહી જાય તેનો કોઈ અણસાર જ ના આવે. બપોરનું ભોજન પણ અમે સાથે જ લીધું. તેમના ગયા પછી અમે પણ માણસા જવા રવાના થઈ ગયા. મારું શેડ્યુલ અત્યંત વ્યસ્ત બનતું જતું હતું મને તેનો અંદાઝ નહોતો. માણસાથી બીજા દિવસે અમારે અમદાવાદ થઈ સૌરાષ્ટ્રની લાંબી ટ્રીપ પર જવાનું હતું.

વધુ આગલા અંકે.  https://www.youtube.com/watch?v=80ANnzfBdnU

SatyaSodhak Sabha – Dt. 28-1-2016
‘સત્ય શોધક સભા’ અને ‘સાહિત્ય સંગમ’ના ઉપક્રમે અમેરિકા સ્થિત જાણીતા લેખક વિચારક અને પ઼ખર રેશનાલિસ્ટ શ્રી ભૂપેન્દ઼સિંહ રાઓલે સરસ મનનીય અને વિચારપ઼ેરક વકતવ્ય આપેલ તે ઉપર લીંક ઉપર ક્લિક કરું યુ ટ્યુબ પર સાંભળો..
youtube.com

યાદે વતન-૧

 

યાદે વતન-૧

પરદેશમાં રહેતા હોય એને વતનની યાદ વધુ સતાવતી હોય તે દેશમાં વતનમાં રહેનારને સમજાય નહિ. વતનમાં કશું ખોટું થતું હોય, કોઈ સિસ્ટમમાં ખામી હોય તે વતનમાં રહેનારને જલદી જણાય નહિ કારણ તેઓ એનાથી ટેવાઈ ગયા હોય છે. ઘણીવાર તો આ બાબત ખોટી છે તેવી માહિતી જ હોતી નથી એમના બ્રેનમાં. કારણ બચપણથી એવું જોએલું હોય એટલે બ્રેનમાં એવી જ સર્કીટ બનેલી હોય કે આ તો નોર્મલ કહેવાય. જ્યાં ત્યાં થૂકી નાખવું આપણે ત્યાં બ્રેનમાં બનેલી સર્કીટ પ્રમાણે નોર્મલ કહેવાય. જોરશોર થી વાતો કરવી કે આખું ગામ સાંભળે તેમ ફોન પર વાત કરવી નોર્મલ કહેવાય. સ્વચ્છતા નહિ જાળવવી તે પણ નોર્મલ કહેવાય. તમાકુ સાથે ચૂનો  જાણે પ્રેમિકાને આક્રમકતા સહ પંપાળતા હોય તેમ હથેળીમાં તર્જની વડે મસળી, એક હથેળીમાંથી બીજી હથેળીમાં આલ્હાદક રીતે પ્રેમિકાને સહેલાવતા હોય તેમ ખંખેરી, ફરી પાછું બીજી હથેળીમાં એનું પુનરાવર્તન કરી, સારી સારી મસળાયેલી તમાકુ પાછી એક હથેળીમાં ભેગી કરી તેને સડેલા દાંત, સુજેલા પેઢા અને ગંદા હોઠ વચાળે આસનસ્થ કરાવી, એક હથેળીમાં તમાકુનો વધેલો ઝીણો ભૂકો આજુબાજુ જોઈ જ્યાં બેઠા હોય ત્યાં ભલે નીચે મોંઘા ભાવની ચમકતી ટાઈલ્સ વીજળી સરીખા ઝબકારા મારતી હોય તેના પર પધરાવી દેવાનું નોર્મલ ગણાય. ૫૦ વર્ષની જિંદગીમાં આવી આવી તો હજારો બાબતો મને પણ નોર્મલ જ લાગતી હતી. આવી તો હજારો બીમારીઓ મને પણ નોર્મલ નહિ ભવ્યાતિભવ્ય સંસ્કૃતિનો એક ભાગ જ લાગતી હતી અને એનું મને ગૌરવ પણ હતું.

મારા એક મિત્ર ભારતથી આવેલા દસ વર્ષના વિસા ઉપર. આવા વિસા પર છ મહિનાથી વધુ રહેવા ના દે. પછી ભારત જઈ અમુક સમય પછી ફરી આવવાનું. એમનો ઈરાદો આવી રીતે વારંવાર આવી અહીં ગેરકાયદે નોકરી કરી પૈસા કમાવાનો હતો. જુના મિત્ર દાવે હું થોડા દિવસ મારે ઘેર લઈ આવ્યો. અહીં અમે બધાં આખો દિવસ જોબ કરી અમે કંટાળ્યા હોઈએ રાત્રે સરખી ઊંઘ તો જોઈએ ને? આમને રાત પડે ભારત પત્નીને ફોન કરવાનું મન થાય કારણ ત્યાં દિવસ હોય. વાતચીત કરે ફોન કરે એનો પણ કોઈ વાંધો નહિ, પણ આમને તો આજુબાજુના ચાર ઘર સાંભળે તેમ મોટેથી વાતો કરવા જોઈએ અને હસે તો આખી સ્ટ્રીટ જાગી જાય. ઘરમાં છોકરા બિચારા જાગી જાય પણ મારી શરમના માર્યા બોલે નહિ. પછી મારે તેમને કહેવું પડ્યું કે વાતો કરો પણ ધીમેથી કરો અહીં બધા આખો દિવસ કામ કરે છે રાત્રે ઊંઘવા તો જોઈએ કે નહીં? એમને ખોટું લાગ્યું. ફોન પર ધીમેથી વાતો કરવાનું આપણે જૂની પેઢીના માણસોએ નવી પેઢી પાસેથી શીખવું જોઈએ. આવી આવી તો અનેક વાતો છે જે આપણને નોર્મલ લાગતી હોય છે.

ખેર, માણસા કોલેજમાં અકસ્માતે પ્રવચન ઠોકવું પડ્યું તેના ફોટા ફેસબુક પર શેઅર કર્યા. પછી શંખેશ્વરથી ફેસબુક મિત્ર કે.ડી. રાઠોડ એમના બીજા બે મિત્રો સાથે અગાઉથી ફોન પર વાત કરી મુલાકાત ગોઠવી છેક માણસા આવી પહોચ્યા. સરકારી પ્રાથમિક શાળાઓના શિક્ષકોનો કોઈ પ્રોગ્રામ હતો એમાં મારે પોણો કલાક બોલવું તેવો એમનો આગ્રહ હતો. અને તે માટે ઇન્વાઇટ કરવા તેઓ ખાસ રૂબરૂ આવેલા. કે.ડી. રાઠોડ મારા જુના વાચક અને ચાહક છે. ખુબ વાતો કર્યા પછી પણ એમને જવાનું મન નહોતું થતું પણ સમય રોકાતો નથી. મારું પુસ્તક મેં એમને ભેટ આપ્યું. એમની સાથે આવેલા બાપુ નવઘણસિંહ વાઘેલા શિક્ષક વત્તા લોકગાયક છે. એમણે એક સરસ દુહો હિંદની રાજપુતાણીઓ વિષે આમ રૂવાંડા ઉભા થઈ જાય તેવો લલકાર્યો.

શંખેશ્વર જતાં પહેલા મારા મોટા બહેનનાં ઘેર ઈડર બાજુ જઈ આવ્યાં. બહેનના ઘેર નાનું સરખું રજવાડું જ છે. મૂળે રોયલ ફેમિલી એમાંય રાજસ્થાનના રાઠોર વંશજો. ખાણીપીણીનાં દોર ચાલુ જ હોય. નાના બાળકને પણ માન દઈને બોલાવવાના રિવાજો. ખુબ મેનર જાળવવી પડે. ચાર ભાઈઓ વચ્ચે એક જ બહેન. પિતાશ્રીએ બહેનને ક્યારેય ટપલી પણ મારી નહિ હોય. અમારા રાજપૂતોમાં દીકરીઓને ટપલી મારવાનો ય રીવાજ છે જ નહિ. બહેનનાં ઘેર મોજમસ્તીમાં મશગૂલ હતાને એક દિવસ લેપટોપ ચાલુ કર્યું ને એક ગ્રુપ તરફથી મેસેજ મળ્યા કે તમારી પાછળ ષડયંત્ર તમને બદનામ કરવાનું ચાલુ થયું છે, સોશિયલ મિડિયા ઉપર. મારી ભૂલ કે મેં સુંદર ના હોય પણ નાજુક હોય એવી કમઅક્કલ લેખિકા વિષે કોઈ જગ્યાએ કમનીય શબ્દ વાપરેલો. કમનીયનો પ્રચલિત અર્થ નાજુક થાય અને બીજો અર્થ સુંદર થાય. આ મહિષી એને સેક્સી સમજી બેઠી. આવી મહિષી સાદા ગુજરાતી શબ્દોના અર્થ ના સમજતી લેખિકાઓ બની જતી હોય એમાં કોઈ વાંધો નહિ પણ ચિત્રલેખા જેવા માતબર સાપ્તાહિકમાં લખતી હોય તે બાબતે ગુજરાત સમાચારના એક જાણીતા લેખક, પત્રકાર, સ્તંભ લેખક, અને નવલકથાકારે એમની સાથેની અંગત મુલાકાતમાં આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરેલું. મારા ચાહક મિત્રો એને મુહતોડ જવાબ આપવા મારી રાહ જોતા હતા કે બાપુ કેમ હજુ મેદાનમાં આવ્યા નથી? અને હું અણજાણ ઈડર બાજુ મોજમસ્તીમાં રમમાણ હતો. ખેર મારી ભૂલ હોય તો હું નાના બાળકની પણ માફી માંગી લઉં, બાકી ભગવાનની પણ માફી નો માંગુ. ખેર એ પ્રકરણ તો પૂરું થઈ ગયું પણ એની ચર્ચા તો મુંબઈની પાર્ટીઓમાં પણ થઇ ગઈ. શંખેશ્વર પહોચતાં થોડા મોડા પડ્યા પણ ૪૦૦ શિક્ષકો સામે પ્રવચન આપવામાં બહુ મજા પડી ગઈ. કે.ડી. રાઠોડ બહુ સારા આયોજનકાર તેમાં કોઈ શક નહિ. પાટણની જગવિખ્યાત રાણકી વાવનું ચિત્ર મને યાદગીરી તરીકે ભેંટ આપ્યું. શાલ પણ આપી. મારા ભાઈએ પણ ગ્લોબલ વોર્મિંગ વિષે સરસ માહિતી આપી. ભાઈ વિક્રમસિંહ પણ પડછાયાની જેમ એમની કાર સાથે હાજર જ હતા. આ વિક્રમસિંહ વિષે વાત નહિ કરું તો મને ચેન નહિ પડે. એમના દાદા જગતસિંહ અને મારા પિતાશ્રી મિત્ર હતા. અમે એમના ઘરની બાજુમાં બનાવેલ ગાર્ડનમાં બેડમિન્ટન ખૂબ રમતા. એમની છાપ બહુ માથાભારેની. પણ મારા માટે નાનાભાઈ જેવા. મને કહે બે મહિના હક રજાઓ નોકરી ઉપર મૂકી દઉં અને તમારા માટે કાર સાથે હાજર રહું. મેં માંડ માંડ સમજાવ્યા કે જરૂર પડશે બોલાવી લઈશ. આ વિક્રમસિંહ મારા માટે જીવ આપી દે તેવા ભાઈબંધને ભાઈ કહેવો વધુ સારો.

શંખેશ્વરમાં પ્રવચન આપતાં સામે શિક્ષકો જ હતા તો મેં એક સામાન્ય દાખલો ગણવા આપ્યો કે રોજ આ મોંઘવારીમાં એક માણસનો ખાવાપીવાનો અને બીજી જરૂરિયાતનો કેટલો ખરચ થાય? કોઈ કહે ૧૦૦ રૂપિયા થાય તો કોઈ કહે ૨૦૦ થાય. કારણ બહાર ખાવા જઈએ તો એક ટાઈમના ૧૦૦ રૂપિયા તો ઓછામાં ઓછા થાય છે. મેં કહ્યું થોડું વાજબી રાખો ૫૦ રૂપિયા રાખો. અમારા માણસામાં ગાયત્રી મંદિર વાળા રોજના એક ટાઈમના ૫૦ રૂપિયા ખાવાના લે છે. તો પણ બે ટાઈમના ૧૦૦ રૂપિયા તો થાય જ. બીજા કપડાલત્તાનાં ખર્ચા જવાદો. રોજના ૧૦૦ એક માણસ પાછળ ગણો તો ૫૦ લાખ માણસો પાછળ કેટલા થાય? ૫૦૦૦ લાખ થયા કે નહિ? શિક્ષકો બધા અચંબામાં હતા કે આ મહાનુભવ શું કહેવા માંગે છે? પછી મેં ધડાકો કર્યો કે ભારતમાં ૫૦ લાખ સાધુઓ છે જે કશું પણ કરતા નથી અને એમનો રોજના ૧૦૦ રૂપિયા લેખે રોજના ૫૦૦૦ લાખ રૂપિયા ખર્ચો થાય છે તે ભારતની બાકીની જનતાને માથે છે. તમે બધા તે ખર્ચો ભોગવો છો મારે એમાં ભાગ આપવો ના પડે માટે હું અમેરિકા ભાગી ગયો. બધા તરત હસી પડ્યા પણ એમના દિમાગમાં વાત ઉતરી ગઈ કે બિનઉત્પાદક સાધુઓ પાછળ આપણે નાહકનો ખર્ચો વેઠીએ છીએ. કારણ આ સાધુઓ કશું કમાતા નથી. મેં કહ્યું એમને મોક્ષ મેળવવો હોય તો મેળવે આપણને કશો વાંધો નથી પણ એમના મોક્ષના બિલ આપણે શું કામ ચૂકવીએ? બધા શિક્ષકો તાળીઓ પાડી ઉઠ્યા. શિક્ષણ અધિકારી તો વારંવાર કહેતા કે બાપુ બહુ મજા આવી ગઈ તમે સરસ કહ્યું. સરસ હોટેલમાં જમાડ્યા પછી કે.ડી. અમને શંખેશ્વરના પ્રખ્યાત જૈન મંદિર જોવા લઇ ગયા પછી એમના ઘેર પણ લઇ ગયા, ત્યાં ચા પી પછી અમે માણસા જવા રવાના થયા.

અમદાવાદ મારા ભાઈના દીકરી રહે છે. એટલે એક આંટો ત્યાં પણ માર્યો. તે દરમ્યાન ધૈવત ત્રિવેદીને એમની ઓફિસમાં જ મળી આવ્યા. લિટરેચર ફેસ્ટીવલમાં મળ્યા ત્યારે એમનો ખાસ આગ્રહ હતો કે મારે એમની ઓફિસમાં એમની સાથે એક બે કલાક ગાળવા. ધૈવતભાઈની ઓળખાણ આપવાની નો હોય. છતાં એક વાત કહું કે આ મેક્નીકલ એન્જીનીયર ફક્ત લખવાના પેશનને લીધે છ આંકડાનો પગાર છોડી સામાન્ય પગારે ગુજરાત સમાચારમાં જોડાય છે તે જાણી મને તો થયેલું જ તમને બધાને પણ આશ્ચર્ય થશે. એમણે કબૂલ કર્યું કે એમને પણ શરૂમાં મારા લેખો કે લખાણો નેગેટીવ લાગતા હતા. પણ પછી લાગ્યું કે મારો ઈરાદો સંસ્કૃતિ  સમજીને પાળી રાખેલી બીમારીઓ ઈંગિત કરવાનો જ હોય છે. એમની સાથે ચર્ચામાં લલિત ખંભાયતા પણ જોડાયેલા. વાંચવા ગમે એવા બહુ ઓછા પત્રકાર લેખકોમાં ધૈવતભાઈ આવી જાય છે. ધૈવતભાઈ સાથે અવિસ્મરણીય મૂલાકાત લઇ અમે કાપડિયા સાહેબને ઘેર જવાનું હોવાથી સત્યાગ્રહ છાવણીમાં એમના નિવાસ્થાને ગયા. નામ કેવું છે? ખરેખર અમદાવાદના સૌથી વધુ વૈભવી બંગલા અહી સત્યાગ્રહ છાવણીમાં છે. ખાદીધારી સત્યાગ્રહીઓને બહુ સસ્તામાં સરકારે મકાનના પ્લોટ ફાળવેલા. હવે થોડા પૈસા ચોરસવારે વધ્યા હશે તો સત્યાગ્રહીઓ અધધ કહીને પ્લોટ વેચી ભાગી ગયા.  સત્યાગ્રહ છાવણીમાં અડધા મકાનો બંધ હશે કારણ તેના માલિકો વિદેશોમાં વસતા હશે. કાપડિયા સાહેબ ખુદ પાંચ મહિના અમદાવાદમાં અને બાકીના મહિના ન્યુ જર્સીમાં રહે છે. જો કે એમનું અમદાવાદનું વૈભવશાળી ભવ્ય મકાન સાચવનારા કર્મચારીઓ બારેમાસ જોબ કરે છે. કાપડિયા સાહેબ જેટલો નમ્ર માનવી મેં કદી જોયો નથી. તે મારા લખાણોનાં બહુ મોટા આશિક છે. મારું લખેલું એક વાક્ય હોય તો પણ એમના ૫૦૦ મિત્રોને ઈમેલ દ્વારા મોકલી દેતા હોય છે.

અમદાવાદનાં રોકાણ દરમ્યાન જાયન્ટ દેહયષ્ટિ ધરાવતો મિત્ર કૃણાલ મળવા આવ્યો. ખુબ વાતો કરી. કૃણાલ બહુ સારો હાસ્યલેખક બની શકે તેમ છે. મેં એનો એક લેખ એને પ્રોત્સાહિત કરવા મારા બ્લોગમાં પણ મૂકેલો. મેં તો એને બહુ વાર કહ્યું હશે લખવા માંડો. ખેર હવે તે માતૃભારતીમાં લખતો થઈ ગયો છે તેનો મને ખુબ આનંદ છે. કાજલ શાહ, કાજલને હું ટોમબોય કહું છું. તે પણ મળવા આવી. કાઠીની કટાર જેવી અણીયાળી કાજલ શાહ મને ફેસબુક મહાકુભમાંથી મળેલી ખોવાયેલી દીકરી જેવી લાગી. તો વળી એજ દિવસે એવી જ બીજી દીકરી ઝીલીમિલ ઝીલ્લી પણ મળવા આવી. મળવા શું એના લગ્નમાં હાજરી આપવા આમંત્રણ આપવા જ આવેલી. ઝીલ્લી એટલે મારી માથાભારે દીકરી. સેન્ટ ઝેવીયરમાં ભણેલી ઝીલ્લીને કોઈ પહોચે નહિ. મને કાજલ અને ઝીલ્લી જેવી જાબાંઝ દીકરીઓ હમેશા વહાલી લાગે. એમની સામે બુરી નજરથી દેખનારની આંખો ખેંચી નાખે એવી આ દીકરીઓ બંને સાથે જ ભેગી થઈ ગયેલી. બોલવામાં અને બુદ્ધિમાં બંને શાર્પ. ફેસબુકે મને ખુબજ સારા મિત્રો સાથે આવી હોશિયાર દીકરીઓ પણ આપી છે. ઝીલ્લીના લગ્નમાં મેં હાજરી આપી હતી અને કાયમ સુખી રહે તેવા આશીર્વાદ પણ આપ્યા હતા. એક વાત તો નક્કી જ છે કે મને મળવાનું પેશન ધરાવતા મિત્રો તો ગમે તેવી પરિસ્થિતિ હોય મળી જ ગયા છે. ઝીલ્લીનું પોતાનું લગન હતું, પોતે બહુ બીઝી હતી પણ ગમે તેમ કરીને મળી જ ગઈ. હું તો આશરે ૧૩૫૦૦ કિ.મી. દૂરથી આવ્યો જ હતો. મારે પણ બહુ બધાને મળવું હતું પણ મારી પાસે ફક્ત બે મહિના હતા, એમાંય મારે મારા ૯૪ વર્ષના માતુશ્રીને મળવા બેંગલોર જવાનું હતું અને દસેક દિવસ ત્યાં ગાળવાના હતા. એટલે મારી મજબૂરી હતી કે દરેક મિત્રોને મળવા એમના બારણે જઈ ના શકું. તો કોઈ કોઈ મિત્રોએ તો મારા પર દયા કરી મારે બારણે આવવું જોઈએ કે નહિ? ૧૩૫૦૦ કી.મી. સામે ૨૫,૫૦ કે ૧૦૦ કી.મી. આવી ના શકો? ખેર સાચા આશિક હતા તે તો ગમે તે કરીને મળી જ ગયા હતા. મને ઘણીવાર દુખ થાય કે અમુક મિત્રને કે સગાને મળી શકાયું નહિ, ટાઈમનો અભાવ નડ્યો. મેં નક્કી કર્યું હોય કે એમને મળવા જઈશ પણ જવાયું ના હોય તો હું અફસોસ કરતો હોઉં ત્યારે મારા ભાઈ સમજાવે કે “ભાઈ નાહક દુખી ના થશો એમની ફરજ નથી કે તમે આટલે દુરથી આવ્યા છો વ્યસ્ત હશો તો તમને ફોન કરી સામે મળવા આવે? તમે અમેરિકા જઈને આપણા દંભી લોકોને ઓળખવાનું ભૂલી ગયા છો.” ખેર એમની વાત પણ સાચી હતી.

૨૬મી જાન્યુઆરીએ માણસાની એક સ્કૂલમાં મને ધ્વજવંદન કરવા માટે ખાસ આમંત્રણ આવ્યું. મારા માટે મારા જીવનનો એ મહત્વનો દિવસ હતો. મારે મારા દેશ મારી માતૃભૂમિનો ધ્વજ ફરકાવવાનો હતો. એ તક આપવા બદલ તે શાળા અને તેના સંચાલકોનો ખૂબ ખૂબ આભાર. નાના બાળકોએ સરસ નૃત્ય કર્યું. મેં અને મારા ભાઈએ થોડું ભાષણ પણ આપ્યું. નાની બાળકીઓ જોડે ફોટા પડાવ્યા અને તેઓને અમેરિકાથી લાવેલ ચોકલેટો પણ આપી. બપોર પછી પ્રસ્થાન કર્યું વડોદરા જવા માટે. ભારત આવી મેં કોઈ મોજશોખ કર્યા નથી કે નથી મોંઘી ગાડીઓમાં ફર્યો. એજ બસમે હમારી શાનસે સવારી. હું લગભગ બધે બસમાં જ ફર્યો છું. વોલ્વો પણ મેં જોઈ નથી. ક્યાંક શટલિયા તરીકે ઓળખાતી જીપોમાં કે પાંચની જગ્યાએ દસ ભરેલી ખખડધજ કારોમાં ફર્યો છું. મારા ભાઈ જીપ વાળાને પૂછે અહી આ સીટમાં કેટલાને બેસાડીશ? પેલો કહે ચાર જણને. તો ભાઈ કહે એક કામ કર ત્રણ જણને જ બેસાડ એક જણનું ભાડું એક્સ્ટ્રા અમે આપી દઈશું. આમ અમે બેની જગ્યાએ ત્રણ જણનું ભાડું આપી મુસાફરી કરી છે જેથી બેસવામાં થોડી રાહત રહે. જે ડોબાઓ એમ કહે કે આ એનઆરઆઈ અહી મોજશોખ કરીને ગયોને પછી ભારતની બદબોઈ કરે છે, તો એવા દેશીઓ પણ તકલીફ વેઠવા તૈયાર ના હોય એવી તકલીફો વેઠીને માભોમમાં રહેવાનું મને હમેશા પ્રિય જ લાગ્યું છે. અમે તો બસમાં ક્યારે બેઠા હોઈશું યાદ નથી કહેનારા કેટલાય મિત્રો મને મળ્યા છે. ચાર શહેરોના ચાર બસ સ્ટેન્ડ અપટુડેટ બનાવી ગામડાઓના હજારો બસ સ્ટેન્ડ બિસમાર હાલતમા રાખવાને વિકાસ નો કહેવાય. ચાર ઉદ્યોગપતિઓને જીવાડી હજારો ખેડૂતોને આત્મહત્યા કરવાને મજબૂર કરવા વિકાસ નો કહેવાય. મેં તો જાતે ખેતી કરી છે. ખભે ૧૫ લીટરના પંપ ભરાવી કપાસ અને કોબીજમાં દવાઓ છાંટી છે. અને એ કોબીજ ૪ રૂપિયે મણનાં ભાવે નડિયાદના બજારમાં વેચીને આવેલો છું ત્યારે તે કોબીજ ભરવાના કોથળાની કિંમત પણ નહોતી નીકળી. મુંબઈ રહેતો મેન્ગેઝીન ચાલુ કરીશ કહી વાચકોના લાખોના લવાજમ ખાઈને ભાગી ગયેલો કોઈ ગદર્ભ લેખક જ્યારે કહે કે ખેડૂતો આળસુ છે, તો મને એની પૂંઠ પર અખાના મીઠું પાએલા ચામડાના ચાબખા મારવાનું મન થાય છે. ખેડૂતો આત્મહત્યા શોખથી કરતા હશે? ગધેડાઓ જીંદગીમાં ખેતર જોયું નાં હોય અને શું કામ ખેડૂતો વિષે લખતા હશે?

ખેર ૨૬મી જાન્યુઆરીએ સાંજે અમે વડોદરા પહોચી ગયા. વડોદરા મારી માણસા પછીની કર્મભૂમિ. હું અગિયારમાં ધોરણથી વડોદરા જતો રહેલો ભણવા. વડોદરા મારું પ્રિય અને પોતીકું શહેર. કોમર્સ ફેકલ્ટીમાં ભણીને પાછો માણસા આવી ગયેલો. માણસા ખેતીવાડી પશુપાલન કરી ફરી પાછો બરોડા ધંધાપાણી અર્થે આવી ગયેલો. મેં ખેતી કરી છે તો ગાયો પણ રાખી છે. મને ગાય દોહતા પણ આવડે છે. ક્રોસબ્રીડ ગાયોમાં મને સારી એવી સમજ હતી. હું એવી ગાય જોઇને કહી દેતો કે એનામાં કેટલા ટકા પરદેશી લોહી છે, અને કેટલું દૂધ આપતી હશે. મેં અડધી રાતે ખેતરોમાં પાણી પાયા છે. તો અડધી રાતે ગાયોની સુવાવડ પણ કરી છે. હું તો આકાશમાં તાકી રહેલો માટીનો માણસ છું. મારી નજર આકાશમાં પણ મારા પગ માટીમાં છે. ભલે હાલ હું અમેરિકામાં રહેતો હોઉં, પણ મારી નજર ભવ્ય મોલો અને મહેલાતોને બદલે વૃક્ષો અને જંગલો પ્રત્યે વધુ હોય છે. આદરણીય રઘુવીર ચૌધરી જેવા જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ વિજેતા ખેડૂત કમ સાહિત્યકાર ખેડૂતોને ઠપકો આપતો લેખ લખે તો આપણે હજાર વાર માથે ચડાવીએ. પણ મુંબઈમાં રહેતો ને વાચકોનો દ્રોહ કરીને વાચકોના પૈસા ખાઈ ભાગેલો કે જેણે જિંદગીમાં ખેતર જોયું નાં હોય અને ખેડૂતો વિષે લખે તો ગમે તેટલો હુશિયાર હોય એને કદાપિ માફ નો કરાય. વડોદરામાં હું અતિશય સંવેદનશીલ વાડી વિસ્તારમાં જ રહેતો હતો. એટલે કોમી રમખાણોના સ્વાદ મેં બહુ ચાખ્યા છે.

સુરતમાં સત્ય શોધક સભાએ મારું પ્રવચન રાખેલું. એની વાત હવે આગળના અંકમાં..

DSCN1929

ગંગે ચ, યમુને ચ.

1329857_Wallpaper1 ગંગા તારું પાણી અમૃત?

આજે ગંગાને જુએ તો મહારાજા ભગીરથનો જીવ કકળી ઉઠે અને ગંગાને અવશ્ય પૂછે કે ગંગા તું બહેતી હે ક્યું? તો ગંગા પણ અવશ્ય જવાબ આપે કે અબ મૈ વો પવિત્ર ગંગા નહિ રહી જો આપ સ્વર્ગસે ઉતાર લાયે થે. અબ મૈ ગટરગંગા બનકે રહ ગઈ હું. મારે ગંગા ઉપર કોઈ ડોક્યુમેન્ટરી બનાવવી હોય તો અમિતાભ બચ્ચનને રાજા ભગીરથ બનાવી ઐશ્વર્યાને ગંગાના રૂપમાં દર્શાવી ઉપરનો સંવાદ એમના મુખે બોલાવી શરૂઆત કરું.

કેવા મહાન ઋષિઓ આ દેશના હતા કે જેમણે નદીઓને માતા કહી, ગાયને માતા કહી. અને આપણે મૂરખ ભારતીયોએ નદીઓને ગટરમાં તબદીલ કરી નાખી અને ગાયને પ્લાસ્ટિકનો ચારો ચરતી કરી દીધી. સવારમાં ઉઠીને સ્નાન કરતી વખતે ગંગે ચ યમુને ચ કહી શરીર ઉપર લોટા રેડતા, મારા મહાન દેશભક્ત મિત્રો આપણે રોજ ગંગામાં ૧.૭ અબજ લીટર ઔદ્યોગિક કચરા સાથે બીજો અનેક જાતનો કચરો વહાવીએ છીએ અને બીજા ૮ કરોડ ૯૦ લાખ લીટર સ્યૂઇજ(મળમૂત્ર) ઠાલવીએ છીએ. ખેર આંકડાકીય માહિતીમાં ફેરફાર હશે ક્યાંક, પણ ગંગે ચ યમુને ચ નું પાણી પીવાલાયક તો શું નહાવા લાયક પણ આપણે રહેવા દીધું નથી. કારણ WHO એ સેઈફ ગણી હોય તેવી પ્રદૂષણની માત્રા કરતા ગંગાનું પાણી ૩૦૦૦ ગણું પ્રદુષિત છે. Uttarakhand Environment Conservation and Pollution Control Board દ્વારા અભ્યાસ કરવામાં આવેલો તેમાં હરિદ્વાર નજીક ગંગામાં કોલીફોર્મ નામના બેક્ટેરિયાનું લેવલ ૫૫૦૦ આવ્યું જે લિમીટ કરતા ૧૦૦ ગણું વધુ હતું.

4 લાખ ચોરસ માઈલ આવરતી ગંગા ઉપર ૨૯ શહેર એવા છે જેમની વસ્તી એક લાખ કરતા વધુ છે અને 23 શહેર એવા છે જેમની વસ્તી ૫૦ હજાર થી લાખ વચ્ચે હશે અને ૪૮ ટાઉન છે જેમની વસ્તી ૫૦ હજાર કરતા ઓછી હશે. ૧૯૮૬માં રાજીવ ગાંધીએ ૪૬૨ કરોડ રૂપિયાનો ધ ગંગા એક્શન પ્લાન નામનો વારાણસી આગળ ગંગા સફાઈ માટેનો પ્રોજેક્ટ મંજુર કરેલો. પણ તે સફળ થયો નહિ. બીજા ફેજમાં મંજૂરી મળતાં ૨૦૧૪ સુધીમાં ૯૩૯ કરોડ વપરાઈ ચૂક્યાં છે. મનમોહનસિંઘ શું કામ બાકી રહે? National Ganga River Basin Authority (NRBA)નાં હેડ બની એમણે ૩૦૩૧ કરોડ ફંડ મંજુર કર્યું ગંગાનું પ્રદૂષણ નાબૂદ કરવા નહિ ફક્ત ઓછું કરવા. ૨૦૧૩ સુધીમાં ૭૮૫ કરોડ તેમાં પણ વપરાઈ ચુક્યા છે.

ગંગે ચ ની જેમ યમુને ચ ની પણ એજ દશા છે. પાલ્લા ગામથી મૈયા યમુના દિલ્હીમાં પ્રવેશ કરે છે અહિ 22 ગટર દ્વારા એમનો જલાભિષેક થાય છે. ૧૮ ગટરો તો સીધી જ એમાં ઠલવાય છે અને બાકીની 4 વાયા આગ્રા ગુરુગાંવની કેનાલો દ્વારા. દિલ્હી રોજનું ૧૯૦૦ મિલિયન લીટર સ્યૂઇજ પેદા કરે છે. છેલ્લા બે દસકામાં ૬૫૦૦ કરોડ યમુનાને ચોખ્ખી કરવામાં વપરાયા છે. જાપાનની મદદ લઈને પહેલા બે ફેજ માં ૧૫૦૦ કરોડ વપરાયા છે.

ન્યુ જર્સીથી બહાર પડતા ‘ગુજરાત દર્પણ’ માં અમારા પરમ મિત્ર કૌશિક અમીન લખે છે, ‘ યમુના કૃષ્ણ અને રાધાની પણ પ્રિય છે. વૈષ્ણવો માટે યમુનાનું જળ કદાચ ગંગાજળથી પણ વિશેષ છે. આજે તો વૃંદાવન-મથુરાના વિસ્તારોમાં વૈષ્ણવ યાત્રિકો જે આચમની લે છે, સ્નાન કરે છે તે માત્ર ગટરગંગા જ છે. આંકડાઓ અનુસાર ગંગા કરતા પ્રદૂષણની માત્રા યમુનામાં વધુ છે. મોદી સાહેબે શરુ કરેલો ‘નમામિ ગંગે’ કાર્યક્રમ ગંગા સફાઈ માટે ૨૦૧૯મા પૂરો થશે. તેમ જણાવ્યું છે. ૧૯૮૫મા આવો જ ખેલ ત્યારના વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધીએ પણ કર્યો હતો. અને કરોડો રૂપિયાનું આંધણ થયું, પરિણામ શૂન્ય! આજે પણ યમુનાના કિનારે જાવ તો પાણીની દુર્ગંધ માથું ફાળે તેવી હોય છે. આગ્રામાં અનેકવાર આખી નદી ગટરના ફીણથી ઉભરાયેલી જોવા મળે છે.’

મેં એકવાર લખેલું કે ગંગા તો વહેતી નદી છે. ગંગા હોય કે યમુના કે કોઈ પણ નદી એને ચોખ્ખી કરવા કરોડો ખર્ચીએ છીએ એના બદલે એમાં ગંદકી ઠાલવવાનું બંધ કરીએ તો આ વહેતી નદીઓ તો એકાદ બે ચોમાસામાં એમની જાતે જ ચોખ્ખી થઈ જાય. જરૂર છે દરેક શહેર પાસે સારા ઉત્તમ સ્યૂઇજ પ્લાનની. જો કે સરકારો તે દિશામાં કામ કરતી જ હશે પણ ક્યાંક ગરબડ જરૂર છે. આટલા બધા કરોડો રુપિઆ વપરાયા પછી નદીઓ એવી ને એવી ગંદી જ છે. કદાચ કાગળ ઉપર સ્યૂઇજ પ્લાન્ટ નખાઇ જતા હોય અને રૂપિયા ચવાઈ જતા હોય તેમ બને. આપણા દેશમાં કશું અશક્ય નથી કારણ,

“આપણે ધાર્મિક છીએ નૈતિક જરાય નહિ.”

જગતનો તાત આત્મહત્યાને રસ્તે (વૈષમપાયણ મુનિ એણી પેર બોલ્યા)

 

 

 

જગતનો તાત આત્મહત્યાને રસ્તે (વૈષમપાયણ મુનિ એણી પેર બોલ્યા)untitled

 

વર્ષો જૂની આદત એટલે સ્વર્ગવાસી મહારાજા જનમેજય, સ્વર્ગવાસી મુનિ વૈષમપાયણનાં આશ્રમમાં રાબેતામુજબ પ્રાતઃકાળે પહોચી ગયા અને વંદન કરી આજે મુનિ કઈ કથા સંભળાવશે તેની રાહ જોવા લાગ્યા.

વૈષમપાયણ મુનિને પણ ખબર કે આ રાજા જનમેજયને મારી કથા સાંભળ્યા વગર સવારની ચા ગળે નહિ ઉતરે. એટલે મહામન વ્યાસજીની જેમ કશી ઔપચારિકતા, અરે મિત્રો ફોર્માલીટી દાખવ્યા વગર મુનિએ ત્વરિત કથા શરુ કરી જ દીધી.

હે રાજન ! જંબુદ્વિપમાં આજકાલ પ્રણોબ મુખોર્ય નામના રાજા ફક્ત નામનું રાજ કરી રહ્યા છે. ખરું રાજ તો એમના મહાઅમાત્ય મહામહિષી મહેન્દ્ર મુખી કરી રહ્યા છે. આમ તો આ મહેન્દ્ર મુખી જંબુદ્વિપનાં એક ગુજરાત નામના પ્રાંતનો સૂબો એટલે કે વહીવટદાર માત્ર હતો પણ બોલવામાં બહુ હોશિયાર અને કાવાદાવામાં માહેર એટલે એના ગુરુજીના પગ કાપી આખા જંબુદ્વિપનો મહાઅમાત્ય બની બેઠો. આમેય જંબુદ્વિપમાં ક્ષત્રિય રાજાઓનો સૂર્ય સદંતર આથમી ચૂક્યો છે. હવે ત્યાં જનપદ નામની વ્યવસ્થા ચાલી રહી છે. એટલે જેની જિહ્વા કાબેલ હોય તેવાં લોકો મત મેળવી રાજગાદી પર આવી શકતા હોય છે ભલે એમના બાપદાદાઓએ સાત શું હજાર પેઢીએ પણ દેશ માટે માભોમ માટે એક ટીપું પણ લોહી વહાવ્યું ના હોય. લોહી જોઈ ચક્કર આવે અને ગબડી પડે તેવી પ્રજાતિઓ હવે ત્યાં રાજ કરતી થઈ ગઈ છે.

ખેર આ મહેન્દ્ર મુખીની વાત પછી કરીશું, આજે મારે તને હે રાજન મોહમયી નગરીમાં રહેતા પોતાની જાતને મહાન માનતા પત્રકાર વૈશ્યની  કથા કહેવી છે, જેનું નામ રૌરભ છે. એટલું બોલી મુનિ જરા શ્વાસ લેવા રોકાયા.

રાજા જનમેજય પણ ગભરાઈ ગયો કે રૌરભ તો રૌરવ નરકને ભળતું નામ છે અને મુનિ કેમ આજે કોઈ વ્યક્તિને આવા ભળતા નામ આપે છે?

મુનિ તો મનોવિજ્ઞાની હતા રાજાની વ્યથા સમજી ગયા.

મુનિ  બોલ્યા હે રાજન ! ‘ગભરાઈશ નહિ આમ તો તે વણિકનું નામ સુગંધને લગતું છે પણ એની વાતોમાં, એના લખાણમાં મને કાગડાની વિષ્ટાની દુર્ગંધ જણાય છે માટે એનું નામ મેં રૌરભ કહ્યું તને.’

જનમેજય રાજા બોલ્યા ‘હે મહામુની આજે આ છાપામાં લખતા આ ક્ષુદ્ર જંતુની વાત શું કામ માંડી?’

હે રાજન ! ‘એનું કારણ એ છે કે આ પત્રકાર-લેખન જગતના ક્ષુદ્ર જન્તુએ જગતના તાતની અવહેલના કરી છે. એની મહાઅમાત્ય મહેન્દ્ર મુખી પ્રત્યેની અંધ ભક્તિએ આજે તમામ સીમાઓ વટાવી દીધી છે. આજે તેણે જમ્બુદ્વિપના મુખ્ય ન્યાયાધીશની પણ અવહેલના કરી છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ કોઈ વાત કરતા લાગણીશીલ બની રડ્યા તો એ બુદ્ધિજીવી જજના વહેલા આંસુઓની એ ગદર્ભે મજાક કરી. એ પોતાને ન્યાયાધીશો કરતા પણ એક ડગલું ઉપર સમજે છે. આ ગદર્ભ શાહે બાપ જીંદગીમાં ખેતર જોયું નહિ હોય. અડધી રાતે પાણી વાળવા ખેતરમાં ગયો નહિ હોય. ઘઉંના ખેતરમાં રાતે અંધારામાં એક પાળિયામાંથી મોટીમસ નીકમાંથી બીજા પાળિયામાં પાણી કેમ વાળવું તે એને ખબર નહિ હોય. કમરના મણકા તૂટી જાય એટલી ઝડપે પાવડામાં ભીની માટી ઉલેચવી પડે તે આ ગદર્ભને ખબર નહિ હોય. ખભે ફાંટયુ વાળી બરડા પાછળ સાહિત્યના સર્વોચ્ચ ભારતીય જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ વિજેતા ગુજરાતના ગૌરવ શ્રી રઘુવીર ચૌધરીની જેમ એરંડાની માળો ભેગી નહિ કરી હોય. કચરા શંકરજી ની જેમ એક હાથે ગાજરનું પળુલ પકડી એક હાથમાં ટૂંકા હાથાવાળી કોદાળીથી વાંકી કેડે ગાજર નહિ ગોડ્યા હોય. ૧૫ લીટર પાણી સાથે દવા મેળવી ખભે પંપ ભરાવી બેચાર વીઘાં કપાસમાં દવા છાંટી નહિ હોય. ખેર આવું તો ઘણું બધું છે જે એણે કર્યું તો નહિ હોય પણ જોયું નહિ હોય અને વિચાર્યું પણ નહિ હોય. એ ખરોત્તમને ખબર નથી કે ભારત એ અમેરિકા કે ઇઝરાયેલ નથી, હજુ તેવા વિકસિત દેશોની જેમ ખેતી કરવી અશક્ય છે, અને આજ સુધીની તમામ સરકારો ખેતી કે ખેડૂતો તરફી નહિ પણ લુચ્ચા ઉદ્યોગપતિઓ તરફી જ આવી છે.

રાજા જનમેજય બોલ્યા, ‘ જવા દો મહામુની આવા જંતુઓ જમ્બુદ્વિપમાં અતિશય છે. બની બેઠેલાં લેખકો વગર અનુભવે દીધે રાખતા હોય છે.’

‘અરે ! રઘુવીર ચૌધરી જેવા જ્ઞાનપીઠ વિજેતા ખેડૂતના દીકરા લેખક ખેડૂતોને ઠપકો આપે તો વાજબી કહેવાય પણ જેણે જિંદગીમાં ખેતર સુદ્ધાં જોયું ના હોય તેવા મહિષી ખેડૂતોને ઉપદેશ આપે તો ગુસ્સો ના આવે તો શું આવે? ૧૯૯૫ થી આજ સુધીમાં આશરે ૩ લાખ ખેડૂતોએ ભારતમાં આપઘાત કર્યા છે. આપઘાત કોણ કરે ? કોઈને શોખ થતો હશે આપઘાત કરવાનો? આ ડફોળ લેખકે ગમે તેટલા પુસ્તકો લખ્યાં હોય, લેખો લખ્યાં હોય એનાથી એ કોઈ સર્વજ્ઞ તો થઈ જતો નથી.’ મુનિ બોલ્યા.

હવે રાજા જનમેજય બોલ્યા, ‘મુનિશ્રી આપે કહ્યું તેમ ૧૯૯૫ થી આજ સુધીમાં આશરે ૩ લાખ ખેડૂતોએ આપઘાત કર્યા તેવો સરકારી ક્રાઈમ બ્રાન્ચનો રીપોર્ટ છે. એનો મતલબ એ થાય કે મહેન્દ્ર મુખીની જ સરકારમાં આપઘાત થયા છે તેવું તો છે નહિ. કારણ મહેન્દ્ર મુખી તો હમણાં વરસ દાડે થી જ સરકારમાં આવ્યા છે. મતલબ અગાઉની સરકારોએ પણ ખેડૂતોને રાહત થાય ફાયદો થાય તેવી નીતિઓ અપનાવી નથી.’

મુનિશ્રી જવાબમાં બોલ્યા મારું એજ કહેવું છે. બીજી સરકારોના સમયમાં આપઘાત થતા જ હતા ત્યારે આ મૂરખ કશું લખતો નહોતો પણ આ વરસના આપઘાતના આંકડા આવ્યા એટલે એણે તરત મહેન્દ્ર મુખીની સરકાર સામે જોખમ લાગવા માંડ્યું અને આ પાકા ભગતે તરત જે પાંચ સાત હજાર ખેડૂતોએ આપઘાત કર્યા હશે તેની મજાક ઉડાડતા લેખ લખી નાખ્યો.

રાજન જનમેજયને લાગ્યું આજે વૈષમપાયણ મુનિ ગુસ્સામાં છે બહુ બેસી રહેવામાં સાર નથી. એના કરતા કોઈ બહાનું કાઢી છટકી જવું સારું. એટલે રાજા જનમેજયે ખીસામાંથી આઈફોન કાઢી થોડીવાર ફંફોસ્યો અને મુનિને કહ્યું મહારાજ એક જરૂરી ટેક્ષ્ટ મેસેજ આવ્યો છે મારે ત્વરિત પહોચવું પડશે કહી મુનિની રજા લઇ રાજન તરત રવાના થઈ ગયા.

પણ જતા જતા રસ્તામાં વિચારતા હતા કે મહામુનિ વૈષમપાયણની વાત તો સાલી સાચી ને તર્કબદ્ધ છે.     images

 

 

 

 

 

Miss you મા ભારતી – ૩

Miss you મા ભારતી – ૩

 

ગુજરાતી લિટરેચર ફેસ્ટિવલમાં ખૂબ મિત્રો મળ્યા. પેન્ટ શર્ટ પહેરેલા ઋષિ પ્રણવ અધ્યારુ મળ્યા તો મેહુલ મંગુબહેન 12969344_10207095233231915_1731867726_nપણ મળ્યા. હસતાં હસતાં દેસાઈ શિલ્પા પણ મળ્યા. પહેલાં એવું હતું કે સાહિત્યમાં બહુ રસ હોય તે મોટાભાગે આર્ટ્સમાં જતાં. હવે એવું રહ્યું નથી. ડોક્ટર્સ હવે કવિતાઓ લખે છે અને એન્જિનીયર્સ વાર્તાઓ લખે છે. એવો જ એન્જિનિયર વાર્તા અને લેખો લખતો કંદર્પ મળ્યો. બધા મિત્રોના નામ પણ યાદ રહ્યા નથી. જય વસાવડાની પધરામણી થઇ ને ટોળા એમની આજુબાજુ ફરી વળ્યાં. ટોળા વચ્ચેથી માર્ગ કરી એમને મળવા ગયો તો ભાવે કરીને ભેટ્યા અને મારા ઘેર જમવાનું ગોઠવવાનું છે ભૂલતા નહિ કહેવાનું ભૂલ્યા નહિ. એમનું પ્રશ્નોત્તરીનું સેશન હાઉસફૂલ રહ્યું. મારા સ્કૂલના પ્રિન્સીપાલ ભત્રીજા વિરભદ્રસિંહ અને એમના દીકરા ધ્રુવ સાથે જયભાઈનું સત્ર એટેન્ડ કરવાની ખૂબ મજા આવી. અમને જગ્યા મળી નહિ તો બહુ પાછળ બેસવું પડેલું. એમના ચાહકો એટલા બધા હતા કે સમય ઓછો પડ્યો તો બીજી જગ્યાએ ફરી ગોઠવવું પડેલું. પણ અમારે છેક માણસા જવાનું હોવાથી અને મિત્ર વિક્રમસિંહ એમની કાર લઈ આવી ગયા હોવાથી અમે ભાગ્યા.

ખેર બીજા દિવસે તો બહુ દુખદ બનાવ બન્યો. મારા સદાય હસતાં રહેતા એવા ભાભીસા કુંદનબા, મારા કઝન વિજયસિંહને વ્યથાની ગર્તામાં મુકીને ગુજરી ગયાં. ઘણાં લાંબા સમયથી બીમાર હશે. ઉત્તમ સારવાર મળી હતી પણ આયુષ્ય ખૂટી પડ્યું હશે. ૯૦ની સાલ પછી હું બરોડા રહેવા જતો રહેલો, પણ જ્યારે બરોડાથી માણસા આવું ત્યારે મારું જમવાનું એમના ઘેર જ હોય. એમની દીકરી બીના ત્યારે બહુ નાની, એના ‘કાકા જમવા ચાલો પાપા તમારી રાહ જુએ છે’ એ શબ્દો હજુ મને ઊંઘમાં સંભળાય છે. મારે થોડી વાર થાય તો બીના ફરી આવીને બૂમ પાડે કાકા ચાલો પાપા રાહ જુએ છે. છેવટે મારે દોટ મૂકવી જ પડે. સાચું કહું તો મને અમેરિકાના સપના કદી આવતા નથી. મને સપના આવે તો માણસા, બરોડા અને હજુય વિજાપુરના જ આવે છે, જ્યાં મેં મારી જિંદગીના ૫૦ વર્ષ ગુજાર્યા છે. કાકા જમવા ચાલો કહી સપનામાં બીના હજુ ય રડાવી જાય છે. પણ એ બધા સંસ્કાર કુંદનબાના હતા. હું વાસ્તવવાદી હોવાથી ભાગ્યેજ કવિતા જેવું લખું. તેમાં પણ કોઈ વ્યક્તિવિશેષ માટે કદાપિ નહોતું લખ્યું. પણ કુંદનબા માટે મારા હ્રદયમાંથી વ્યથા પંક્તિઓ રૂપે ઉમટી પડી.

“અક્ષરનિવાસી કહી ભલે મન માનવીએ, આ ઉંમર જવાની નહોતી કુંદનબા,

છે કોઈ ખામી આપણી વ્યવસ્થામાં, ના જવાની ઉંમરમાં જતાં રહ્યાં કુંદનબા.

વિજયને જય હમેશાં તો મળતો નથી, કુંદન જેવું જીવન જીવી ગયાં કુંદનબા,

એમ કરીને તમે જીવન જીતી ગયા, તમને ગુમાવી અમે હારી ગયા કુંદનબા.”

આ વખતે વિજય(વિજયસિંહ)ને જય ના મળ્યો, કુદરત આગળ હારી ગયા.

મોટાભાગે પત્નીની કિંમત પત્ની ગુમાવ્યા પછી થતી હોય છે. એક સમયે સ્ત્રી તો પતિને ગુમાવી મજબૂત મનોબળની હોવાથી એના સંતાનો, સંતાનોના સંતાનો, દેવદર્શન વગેરેમાં સમય વિતાવી પતિનો વિયોગ ભૂલાવી શકવા સમર્થ હોય છે. પણ એક પુરુષ એની પત્ની ગુમાવી આમ સમય પસાર કરી શકતો નથી. આમેય ભારતીય પુરુષો તો લગભગ પત્ની ઉપર સંપૂર્ણ આધારિત હોય છે. પાણીનું પવાલું જાતે લીધું ના હોય. એવા પુરુષો પત્ની ગુમાવે ત્યારે વેરાન રણમાં ભૂલા પડેલ માનવી જેવી એમની દશા હોય છે. એટલે કહું છું અખંડ સૌભાગ્યવતી એવા આશીર્વાદ કોઈ આપશો નહિ.

હું તો કોઈ રાજકીય પક્ષ સાથે જોડાયેલો નથી. કોંગ્રેસ હોય કે ભાજપ કે બીજા કોઈ પણ પક્ષ આપણે જ્યાં ખોટું દેખાય ત્યાં ઝાટકણી કાઢવાની, એમાં આપણે શરમ રાખતા જ નથી. પણ મારી કલમના ચાહક હોવાથી કોંગ્રેસના પ્રવક્તા જયરાજસિંહ પરમાર અને વકીલ મિત્ર અશ્વિનસિંહે એક ગેટ ટુ ગેધરમાં ગાંધીનગર આમંત્રણ આપતાં બીજા દિવસે સાંજે ત્યાં પહોંચ્યા. બહુ બધા મિત્રો મને ઓળખતાં હતા ભલે હું એમને ના ઓળખતો હોઉં. ડૉ સી. જે. ચાવડા સાહેબ જે માજી ધારાસભ્ય અને આઈ.એ.એસ હતા તેઓએ અને જયરાજસિંહ બંનેએ મને શાલ ઓઢાડી સન્માન કર્યું. જયરાજસિંહ ખરેખર સ્માર્ટ પ્રવક્તા છે. દેખાવે હેન્ડસમ છે તો એમની સ્પિચ પણ એમના જેવી જ સુંદર હોય છે.12540790_10206413953920358_6168613593183153354_n

ખેર જયરાજસિંહભાઈએ મને બોલવાનું કહ્યું તો મેં પણ ટૂંકું કોઈપણ તૈયારી વગરનું વક્તવ્ય આપ્યું. પછી થોડું જમીને છૂટા પડ્યા. સાંજે વહેલું જમવું પડે તો આરતીનો સમય થયો હોય નહિ અને આરતી કર્યા વગર જમવાનું ફાવે નહિ એટલે જરા કાઠું પડે, માટે એવું બને ત્યારે ઓછું જમવાનું. ભલે લોકો મને નાસ્તિક કહે પણ મારા અમુક ધર્મ હું બરોબર પાળું છું.

આ પ્રવચનની બાબતમાં એકવાર શું બોલવું એવી મૂંઝવણ ઉભી થયેલી. થયું એવું કે મારા એક કાકાસાહેબ પ્રવિણસિંહ રાઓલ સાહેબ માણસા કૉલેજમાં પ્રોફેસર હતા, પછી ડીન બનેલા અને રીટાયર થયા પછી કેમ્પસ ડાયરેક્ટર છે. માણસા કૉલેજમાં હમણાની બહુ ગવાતી JNU જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સીટીનાં એક પ્રોફેસરનું પ્રવચન ગોઠવાયું હતું. એમાં મને પણ આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું. ડૉ દેસાઈ સાહેબ મૂળ માણસા કૉલેજના જ વિદ્યાર્થી હતા. પણ એવું છે ને કે હીરો ગમે ત્યાં પડ્યો હોય એ ઝળક્યા વગર રહે નહિ તે ન્યાયે દેસાઈ સાહેબ પીએચડી કરી JNU પહોચી ગયા. એમના પુસ્તકો ઇન્ટરનેશનલ લેવલે ફેમસ થઈ ચૂક્યાં છે. ખુબજ તેજસ્વી એવા દેસાઈ સાહેબનું પ્રવચન સાંભળવા મળશે એટલો જ ખ્યાલ લઈને અમે બે ભાઈ પહોચી ગયા કૉલેજમાં. અમને એમ કે કોલેજ સ્ટાફ અને વિદ્યાર્થી સાથે બેસી પ્રવચન સાંભળીશું. પણ અમને તો મંચ પર બેસાડી દીધા. દેસાઈ સાહેબે ખુબ મનનીય પ્રવચન આપેલું. ચારેબાજુ ચોક્કા છગ્ગાની રમઝટ બોલાવી હતી. મને કોઈ અંદાઝ હતો જ નહિ કે મારે પણ બોલવું પડશે. એટલે ના કોઈ તૈયારી હતી. પણ મંચ ઉપર બેસાડ્યા સન્માન કર્યું એટલે અંદેશો આવી ગયેલો કે આજે પણ કોઈ તૈયારી વગર બોલવું તો પડશે.

ડૉ દેસાઈ JNU પ્રવચન આપતા
ડૉ દેસાઈ JNU પ્રવચન આપતા

છેવટે વારો આવી જ ગયો. દેસાઈ સાહેબે જે જે મુદાઓ પર વાત કરી હતી તે જ મુદ્દાઓ લઈ વાત શરુ કરી. અમે માર્ક કરેલું કે શ્રોતાઓમાં છોકરીઓ વધુ હતી, છોકરાઓ સાવ ઓછા. મેં દેસાઈ સાહેબ સામું જોઈ કહ્યું, “ સાહેબ મેં પણ તમારા જેવું માર્ક કર્યું કે અહિ છોકરીઓ વધુ છે. એનું કારણ છોકરીઓ ગુટખા-મસાલા ખાતી નથી છોકરાઓ બધા ગુટખા ખાવા ગયા છે.”

છોકરીઓ સાથે બધા હસી પડ્યા વાતાવરણ ભારેખમની જગ્યાએ તદ્દન હળવું થઈ ગયું. દેસાઈ સાહેબે સ્ત્રીઓના શોષણની વાત કરેલી.

મેં કહ્યું, ‘ સાહેબે સ્ત્રીઓના શોષણ વિષે ઘણુંબધું કહ્યું. હું આગળ કહું તો આ સમાજે સીતાના મુક ચિત્કાર સાંભળ્યા નથી, આ સમાજે દ્રૌપદીના આક્રંદ કરતાં પૂછેલા તીખા સવાલોના જવાબ આપ્યા નથી. આ પુરુષ પ્રધાન સમાજ તમે આગળ આવો એમાં રાજી નથી. પણ એક ગાયને બજારમાં નીકળી હોય ને રસ્તો જોઈએ ત્યારે સહેજ માથું હલાવે એટલે એના શીંગડા વાગી ના જાય માટે તરત લોકો આઘા ખસી રસ્તો આપે. છતાંય રસ્તો ના મળે તો શીંગડું ઠોકી દે. બસ તમારે શીંગડા ઠોકી આગળ વધવું પડશે.”

છોકરીઓ બધી તાળીઓ પાડી ઉઠી. વાતાવરણ મારા પ્રવચનની શરૂઆતમાં જ જીવંત બની ગયું. બે પુસ્તકો અને ૪૦૦ આર્ટીકલ લખ્યા છે, મારા મનમાં તો ઘણું ભરેલું હોય જ. બોલવા બેસું તો આખો દિવસ ખૂટે. થોડી અમેરિકન રહેણીકરણી અને એડ્યુકેશનની વાતો કરી. થોડી સ્વચ્છતાને સ્વભાવ બનાવવાની અને સ્વયં શિસ્ત વિશેની વાતો કરી પ્રવચન પૂરું કર્યું. ટૂંકમાં અકસ્માતે લેખક બનેલો તેમ અકસ્માતે પ્રવચન આપવાનું પણ શરુ થઈ ગયું.   12509433_10206417157320441_7706401842766260283_n

 

 

દુશ્મનને લાડ કરો (appeasement reaction)

દુશ્મનને લાડ કરો (appeasement reaction)

૨૦૧૩માં લંડનનાં એક ઘરમાંથી ત્રણ સ્ત્રીઓને ૩૦ વર્ષથી ગુલામીની બેડીઓમાં જકડી પારાવાર પીડા આપવામાં આવતી હતી તેમાંથી છોડાવવામાં આવી. બ્રિટીશ પોલીસ દ્વારા આ બનાવને “highly traumatized’ અને “worst case of modern-day slavery” તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો. ત્રીસ ત્રીસ વર્ષ તમે કોઈને ત્રાસ આપી સાથે રહેવા કઈ રીતે મજબૂર કરી શકો?

Chris Cantor અને John Price નામના ઓસ્ટ્રેલિયા અને યુકેના મનોવૈજ્ઞાનિકોએ આવા બનાવો ઉપર સરસ સંશોધનાત્મક તારણ કાઢ્યાં છે. આ કોયડાની કૂંચી ‘appeasement’ reaction માં મળી આવે છે. અપીઝમન્ટ એટલે શાંત પાડવું, શમાવવું, (આક્રમણ કરનારને) સવલતો કે લાંચ આપીને મનાવવાનો પ્રયત્ન કરવો, સંતુષ્ટ કરવું. આ વર્તણૂક આપણા genes અને બાયોલોજિમાં સખત રીતે ગૂંથાયેલી છે અને તે સર્વાઈવલ માટે હોય છે. સર્વાઈવલ માટે કાંતો લડો અથવા શરણે થઈ હુમલાખોરને ખુશ કરો. ઘણીવાર તો હુમલાખોર સામે મદદ કરવા આવનારને ભૂલી જઈ ને ઉલટા હુમલાખોરને લાડ લડાવનારા પણ હોય છે, આને ‘Stockholm syndrome’ કહેવામાં આવે છે. એ સમયે મદદકર્તા મિત્રોને નવાઈ સાથે આંચકો પણ લાગતો હોય છે. સ્ટોકહોમની એક બેંકમાં ૧૯૭૩માં ધાડ પાડવામાં આવેલી ત્યારે ધાડપાડુઓ દ્વારા અમુક લોકોને હોસ્ટેજ તરીકે રાખવામાં આવેલા. હોસ્ટેજીસને પોલીસ છોડાવવા આવી ત્યારે એ લોકોએ ઉલટા ધાડપાડુઓનો બચાવ કરી પોલીસને ગાળો દીધેલી. આમાંની એક સ્ત્રી તો એક ધાડપાડુનાં પ્રેમમાં પણ પડી ગયેલી.

૧૯૭૪માં એક ટેરરિસ્ટ ગૃપ દ્વારા Patty Hearst નામની એક સ્ત્રી કિડનેપ થયેલી. એને સાવ નાના બે ક્લૉઝિટમાં રખાયેલી. સતત એના પર બળાત્કાર કરવામાં આવેલા. બે મહિના પછી એને સ્નાન કરવાની છૂટ આપવામાં આવેલી. છેવટે એણે ટેરરિસ્ટ ગ્રૂપમાં જોઈન થવાની વિનંતી કરી અને બેંક લુંટમાં ભાગ પણ લીધેલો. એને સજા પણ થઈ હતી પણ પાછળથી માફી આપવામાં આવેલી. આપણે ત્યાં મનોવૈજ્ઞાનિકો આવા રસપ્રદ સંશોધન કરવાને બદલે કવિતાઓ કરતા હોય છે બાકી આને સ્ટોકહોમ સિન્ડ્રોમને બદલે ફૂલનદેવી સિન્ડ્રોમ કહી શકાય. ફૂલનદેવીને ડાકુ ટોળી દ્વારા ઉઠાવી જવામાં આવેલી અને એના ઉપર ટોળીનો સરદાર બળાત્કાર કરતો. સરદાર બદલાય એટલે નવા સરદારનો ત્રાસ સહન કરવાનો. ત્રાસ પછી માફક આવી મજા બની ગયો અને પોતે જ ટોળીમાં સક્રિય ભાગ લઈ લુંટફાટ મર્ડર કરવા લાગેલી. હરીફ ડાકુ ટોળી એકવાર એને ઉઠાવી ગઈ અને એના પર બધાએ બળાત્કાર કર્યો. આ બળાત્કાર કરનાર એકેય ડાકુને તે મારી શકી નહિ પણ વેરની વસૂલાત માટે જે ગામમાં રાખીને બળાત્કાર કરવામાં આવેલો તે ગામના નિર્દોષ ગામવાસીઓને એણે લાઈનબંધ ઉભા રાખી ૨૦ જણાને ગોળીએ દઈ દીધા. પછી તો આ મરનાર વીસ જણમાંથી કોઈ એકના વારસદારે મોટા થઈને, ધારાસભ્ય બનેલી ફૂલનદેવીને ગોળીએ ઉડાવી દીધી હતી.

આ ત્રાસ આપનારા જેને બાનમાં લીધી હોય તે વ્યક્તિ ઉપર અસહ્ય જુલમ ગુજારી તદ્દન અસહાય અવસ્થામાં ધકેલી દેતા હોય છે. ભયંકર એકાંત અને સૂગ ચડે તેવી સ્થિતિમાં રાખતા હોય છે. ઉપરથી ક્યારે મોત મળે તે નક્કી નહિ. એટલે સર્વાઈવલ મેકનિઝમ તરીકે અપીઝમંટ અને સ્ટોકહોમ સિન્ડ્રોમ નામની વર્તણૂક શરુ થઈ જતી હોય છે. ત્રાસ આપનાર હુમલાખોરને કોઈપણ હિસાબે ખુશ રાખો જેથી જીવ બચી જાય. આ અપીઝમંટ બિહેવ્યરમાં બીજી ત્રણ વર્તણૂક સમાયેલી છે એક તો શાંત પાડવું, પ્રસન્ન કરવું અને સમર્પિત થઈ જવું.

વાનરો અને કપિમાનવમાં(ape) હુમલાખોર જબરા વાનર પાસે માર ખાનાર વાનર પાછાં જતા હોય છે એની સહાનુભૂતિ જીતવા. એટલે સુધી કે હુમલાખોર સામે મદદ કરનારને બાજુ પર રાખી અવગણી હુમલાખોર પાસે જતા હોય છે. સમર્પણ કે સમર્પિત થઈ જવું પ્રાણી જગતમાં સામાન્ય છે અને તે સર્વાઈવલ માટે જરૂરી બની જતું હોય છે. તણાવ અને જોખમ સમયે આપણે કોઈ બીજી વ્યક્તિ સાથે સગવડ અને સલામતી માટે માનસિક સ્તર પર જોડાણ ઈચ્છતા હોઈએ છીએ. હવે ભયાનક અને તદ્દન એકાંતમાં બંદી બનાવાએલ વ્યક્તિ કે સ્ત્રી સામે એક જ વ્યક્તિ હોય છે તેને બંદી બનાવનાર. તો પછી તે સલામતી ખાતર એની સાથે જ માનસિક જોડાણ ઈચ્છશે બીજો કોઈ ઉપાય જ નથી. કારણ ભયાનક સ્ટ્રેસ સમયે બીજી વ્યક્તિ સાથે જોડાણ ઈચ્છવા માટે આપણે જીનેટીકલી ડિઝાઈન થયેલા છીએ. પવિત્ર લગ્ન વ્યવસ્થા જ્યારે આવી સ્થિતિ ઊભી કરતી હોય ત્યાં બીજો કોઈ ઉપાય ના હોય ત્યારે રોજ માથાં ફોડનાર, અસહ્ય માર મારનારા બેફામ પતિદેવને પ્રેમ કરી આખી જીંદગી સહન કરનાર સ્ત્રીઓ પણ હોય છે, એવી બેફામ જુલમી પત્નીઓને સહન કરનાર અસહાય પુરુષો પણ હોઈ શકે છે.

તકલીફ એ થાય છે કે આવા જુલમ સહન કરનાર, ત્રાસ સહન કરનાર પછી પોતાની જાતને દોષી માનવા લાગતા હોય છે. સમાજ પણ એમને દોષી માનવા લાગતો હોય છે. દાખલા તરીકે કોઈ સ્ત્રી વારંવાર કોઈ એક પુરુષના બળાત્કારનો ભોગ બની હોય ત્યારે સમાજ તો પહેલા એને જ દોષી માનશે. પેલી સ્ત્રી પણ પોતાને દોષી માનશે કે મેં વારંવાર આવું સહન કેમ કર્યું? પણ જો આપણે અપીઝમંટ રિએક્શનને સમજી શકીશું તો એનો દોષ નહિ દેખાય. સ્ત્રીઓ બળાત્કાર કરવા દેતી હોય છે કારણ એમને જીવનું જોખમ લાગતું હોય કે ભયંકર શારીરિક પીડા મળવાની શક્યતા હોય. અપહરણકર્તાને સેક્સ કરવા દેવામાં જીવનું જોખમ ઓછું થઈ જતું હોય છે.

જો તમે જબરા હો, મજબૂત હો, શક્તિશાળી હો તો તરત હુમલાખોર સામે હથિયાર ઉઠાવવાના જ છો પણ કમજોર હો તો પછી દુશ્મનને ખુશ કરો. ઘણીવાર તો મદદકર્તા મિત્રોને અવગણીને પણ દુશ્મનને ખુશ કરો. વ્યક્તિગત તો ઠીક આખા સમાજ આવું બિહેવ્યર કરી શકે છે. છેવટે તો આપણે સસ્તન પ્રાણીઓ સમૂહમાં રહેવા ઉત્ક્રાંતિ પામેલા છીએ એટલે સમૂહના વડા નબળા હોય તો આખા સમૂહને બીજા જબરા સમૂહ સામે સમર્પિત થઈ જવું પડતું હોય છે. ઘરના વડીલ નબળા હોય તો બીજા કુટુંબીઓ મારી જતા હોય છે. ઘરમાં બાપુજી કમજોર હોય તો પડોશીઓ, કાકાઓ, પિતરાઈઓ અને બીજા કુટુંબીઓ હેરાન પરેશાન કરી મૂકતાં હોય છે. પછી શરુ થાય છે અપીઝમંટ બિહેવ્યર, દુશ્મનને કોઈપણ હિસાબે ખુશ રાખો.

 

 

Spineless Leaders of Democracy (Karikatur von David Low, 8_ Juli 1936)

Miss you મા ભારતી – ૨

 

 

 

Miss you  મા ભારતી – ૨12417802_10206405258382975_3993704931096916108_n

 

પ્રિય યુવાન મિત્ર કૃણાલસિંહ સરસ મજાનો બુકે લઈને એરપોર્ટ ઉપર સ્વાગત કરવા હાજર હતા. મહાભારત ઉપર ફિલ્મ કે ટીવી સિરીયલ બનાવવી હોય તો કૃણાલને ભીમનું પાત્ર સોપવું પડે. મિત્ર વિક્રમસિંહને મિત્ર કહેવા કરતા નાનાભાઈ કહેવું વધુ સારું. તેઓ સરસ મજાના બુકે સાથે એમની કાર લઈને મને લેવા જ પધાર્યા હતા. શિવજીનાં પરમ ભક્ત વિક્રમસિંહ સાથે અમારે ચાર પેઢીનો કૌટુંબિક નાતો છે. વિક્રમસિંહનાં દાદા જગતસિંહ મારા પિતાના જુના મિત્ર હતા. વિક્રમસિંહનાં દીકરા રુદ્ર્પાલસિંહ અને મારો દીકરો ધ્રુવરાજસિંહ પણ નાના હતા ત્યારે જોડે રમતા. એરપોર્ટ પર એમના દીકરા શિવપાલસિંહ પણ ફેસબુકના આધારે મને ઓળખી ગયેલા. વિક્રમસિંહનાં તમામ સંતાનોના નામ ભગવાન શિવ ઉપર છે. એમના બંગલાનું નામ પણ રુદ્રાલય છે. મિતભાષી પણ ગ્રેટ હ્યુમર સેન્સ ધરાવતા વિક્રમસિંહ આજે સૌથી વધુ મને મિસ કરતા હશે તેની મને ખાતરી છે. હું, મારા ભાઈ પ્રદીપસિંહ, ભાઈ વિક્રમસિંહ અને એમના કઝન વિજયસિંહ જ્યાં સુધી ભેગા બેઠાં હોઈએ ત્યાં સુધી હાસ્યરસનાં સમુદ્ર જ હિલ્લોળા લેતા હોય તે નક્કી.

પ્લેન થોડું લેટ હતું, તો બેગ્સ વગેરે બહાર આવતા પણ થોડી વાર તો લાગતી જ હોય છે. લગભગ બારેક વાગ્યે માણસા આવી પહોચ્યાં તો મારા ભાઈ પ્રદીપસિંહ, વિક્રમસિંહના ભાઈ વિજયસિંહ, મારા કઝન મહેન્દ્રસિંહનાં દીકરા એવા ભત્રીજા રણજીતસિંહ એમના માતા અને કુટુંબ સાથે સ્વાગત કરવા હારતોરા કરવા કાગડોળે હાજર હતા. હું અંગત રીતે આવી પરંપરાઓમાં બહુ માનતો નથી પણ સામેવાળાના દિલની હાલત પણ જોવી જોઈએ. એમની ખુશીમાં મારી ખુશી હોવી જોઈએ. મને હાર પહેરાવીને કોઈને અનહદ ખુશી મળતી હોય તો મારે શું કામ જડ વિરોધ કરવો જોઈએ?

ગુજરાત સમાચારના સિનીયર એડિટર મિત્ર ધૈવત ત્રિવેદીએ મારા માટે એમના એક મિત્રને પરમ્પરા ભંજક તરીકે ઓળખાણ આપેલી. પણ અમુક પરમ્પરાઓ બહુ નુકસાનદેહ હોતી નથી. જડભંજક બનવામાં બહુ મજા નથી.

અનૌપચારિક અને દિલથી કરાયેલી સ્વાગત વિધિ બાદ બધા હક્કાબક્કા હતા કે હવે શું કરવું? બધા મને જોઈ એટલા ખુશ હતા કે એમને શું કરવું સમજ પડતી નહોતી. મારી જોડે એનો ઉપાય હતો, બ્લેક લેબલ.. બહુ વર્ષે આવ્યો તો પાર્ટી તો બનતી હૈ કી નહિ? જમવાનું રેડી હતું પણ કોઈને જમવામાં રસ નહોતો. પ્રિયજનનાં દર્શન થાય તો ભૂખ મરી જતી હોય છે. અને મારો ખોરાક હવે સાવ ઓછો થઈ ગયો છે. પ્લેનમાં પણ ચારેકવાર નાસ્તો અને ભોજન અપાયેલું જે મારા માટે વધારે પડતું હતું. બ્લેક લેબલના જામ ભરાઈ ચૂક્યા હતા પણ ભારતીય રિવાજ મુજબ મેં એમાં બ્લેક લેબલની આબરૂ શું કામ કાઢો છો કહી પાણી કે સોડા ઉમેરવા દીધું નહિ.

“કોઈ મિલાવે પાણી બરફને કોઈ મિલાવે સોડા, અમે જિંદગી મોઢે માંડી નીટેનીટ પીધી” લલકારીને બધાને ચીયર્સ કહી નીટ બ્લેક લેબલના ઘૂંટ મારવા મજબૂર કરી દીધા. યસ! મેં મારી જીંદગી નીટેનીટ પીધી છે. હું એમાં દંભના પાણી, બરફ કે સોડા ઉમેરતો નથી. જેવો છું એવો છું. ખરાબ કહો કે સારો હું તો જેવો છું એવો જ છું. પ્રેમ કરો કે નફરત જેવો છું એવો જ છું. અને એટલે જ જીંદગી હોય, શરાબ હોય કે શબાબ તમામને નીટેનીટ આ પીનારને લોકો બહુ ચાહે છે. હસી ખુશી, મજાક મસ્તી અને જમતા લગભગ સવાર પડવા આવી ત્યારે બધા ઊંઘવાને તૈયાર થયા.

બીજા દિવસે પહેલું કામ પરમીટ લેવાનું કર્યું. દસ દિવસ પુરતી બે બોટલ મળે. બે બોટલ તો ફક્ત બે દિવસ જ ચાલે આ હેવી ડ્રીન્કર્ અને થીન્કર માટે. ગુજરાતમાં દારૂબંધી એક બહુ મોટો દંભ છે. દારૂબંધી પોલીસખાતા અને પ્રધાનો માટે બહુ મોટી કમાણીનું સાધન માત્ર છે. માટે જ ગાંધીજીનું નામ લઈને એને ચલાવી રહ્યા છે લુચ્ચા રાજકારણીઓ.

ત્રીજા દિવસે ગુજરાતી સાહીત્યોત્સવ (GLF) માં મજા પડી ગઈ.12548979_10206405293583855_6097322768225537092_n

અમેરિકાથી આવ્યો ૭મી ની મોડી રાત્રે. એટલે એક દિવસ આરામ કરી નવમી જાન્યુઆરીનાં દિવસે GLF એટલે ગલ્ફ નહિ પણ ગુજરાતી સાહિત્યોત્સવમાં (ગુજરાતી લિટરેચર ફેસ્ટીવલ) જવાની સારી એવી ઉતાવળ હતી. પહેલીવાર કદી ના જોયેલા, ના રૂબરુ મળેલાં મિત્રોને મળવાની તાલાવેલી ખૂબ હતી અને એવા મિત્રોમાં લેખકો હતા તો મારા વાંચક અને ચાહક મિત્રો પણ હતા. કોણ મળશે અને કોણ નહિ મળે તેનો કોઈ અંદાઝ નહોતો. મિત્ર વિક્રમસિંહ એમની કારમાં કનોરીયા સેન્ટર પર ઉતારી સાંજે પાછા લેવા આવવાનું કહી ગયા.

પ્રવેશદ્વાર પર રાજકોટનો યુવાન નવલકથાકાર ભવ્ય રાવલ હાજર જ હતો. ભવ્ય અન્યાય સામે લડી લેનારો બાહોશ યુવાન છે. એનામાં મને બહુ શક્યતાઓ દેખાઈ રહી છે. અંદર ગયા પછી ધીમે ધીમે એક પછી એક યુવાન મિત્રો મળવાનું શરુ થયું. લગભગ ચારેક જગ્યાએ જુદા જુદા સત્ર ચાલતા હતાં. યુવાન જેનામાં ખૂબ સંભાવના દેખાઈ રહી છે તેવો સ્તંભ લેખક અભિમન્યુ મોદી મળ્યો. અભી બહુ સારો લેખક છે. ક્યારેક મારો નહિ મારી વાતોનો વિરોધ કરતો હોય છે પણ એ તો ઉમદા નિશાની છે. જુના ખડૂસ લેખકો કરતા અભિમન્યુ મોદીને વાંચવો સારો એવું મારું અંગત માનવું છે. અભી જેવો જ સીટી ભાસ્કરનો યુવાન ઉત્સાહથી ભરેલો પત્રકાર તુષાર દવે મળ્યો. હવે યુવાન શબ્દ લખવો નથી લગભગ ૯૯ ટકા યુવાન મિત્રો જ મળ્યા હતા. હું હમેશાં ફેસબુક પર તરોતાજી તસવીરો મૂકતો હોઉં છું એટલે મિત્રોને ઓળખવામાં જરાય તકલીફ પડે નહિ છતાં સાવચેતી ખાતર કોઈ કોઈ મિત્રો પૂછતા. વખાણ કોને ના ગમે? મિત્રો એક પછી એક પ્રસંશાનાં  પુલ બાંધે જતા હતા અને મારા મગજમાં  પ્રેમ અને વિશ્વાસ જનક રસાયણ ઓક્સિટોસીન સાથે પારિતોષક મળતા હર્ષ અનુભવાય તેને જવાબદાર રસાયણ ડોપમીનનાં ફુવારા વછૂટે જતાં હતા જે અનહદ ખુશી અર્પતા હતા.

વચમાં એક વાત કહી દઉં મિત્રોને ચહેરા પરથી તો તરત ઓળખી જવાય પણ એમના કદ, કાઠી અને વર્ણ વિશેના અનુમાનો ખોટા પડતા હોય છે તેવું મેં અનુભવ્યું. અને આવો જ મહાન વિચાર મારી સાથે દીપક સોલિયા સાહેબને આવેલો જે એમના લખાણ પરથી જાણ્યું. બે સરખા સ્તરના લોકોને સરખાજ વિચારો આવી શકતા હોય છે, ભલે સમય જુદો હોય. મેધા જોશી અને શીતલ દેસાઈ તો જેવા ધારેલા તેવા જ નીકળ્યા ચાલો એમાં હું ખોટો ના પડ્યો. અમુકમાં હું ખોટો પણ પડ્યો. ખોટો પડ્યો મતલબ નિયમ સાચો છે. મેધા મનોગ્રામ લખે છે બહુ સરસ વાંચવા જેવું.

મેં વર્ષો સુધી સંદેશ દૈનિક મંગાવેલું. પૂર્તિ આવે એટલે પ્રથમ પાનાની મુખ્ય લીટીઓ વાંચી તરત ઊંધું ફેરવી પહેલી ફિલમની ચિલમ વાંચવાનો મારો નિયમ રહેતો અને તે લખનાર આદરણીય સલિલ દલાલ સાહેબને મળીને ખુબ આનંદ થયો. રમૂજી, હસમુખ ચહેરો ઊંચા કદ-કાઠી અને ગૌર વર્ણ ધરાવતાં મેં ધારેલા તે જ પ્રમાણે સલિલ દલાલ સાહેબ રૂબરુ મળશે વાતો કરશે એમના પુસ્તકો પર મારા માટે પ્રિય બાપુ લખીને હસ્તાક્ષર સાથે મને આપશે તે મેં કદી ધારેલું જ નહિ. પ્રિય બાપુ પછી એમણે મારા માટે શું લખેલું તે હું નહિ કહું ગુપ્ત વાત છે. એમણે ફિલમની ચિલમ લખવાની બંધ કરી પછી મેં એવી ચિલમો પીવાની બંધ કરી દીધી. એમની કુમાર કથાઓ અહિ અમેરિકા આવ્યા પછી મેં વાંચવાની પૂરી કરી દીધી. સાહિત્ય અને ફિલ્મી ગોસીપ ભેગું વાંચવું હોય તો સલિલ ઠક્કરને વાંચવા જોઈએ.

પહેલા દિવ્યભાસ્કર અને હવે સંદેશમાં લખતા દીપક સોલીયા સાહેબ સાથે પણ ખુબ વાતો કરી, એમની ઓળખાણ આપવાની ના હોય. એમના સ્વભાવની સૌમ્યતા એમના લખાણોમાં પણ કાયમ છલકાતી હોય છે. પહેલા ગુજરાત સમાચાર અને હવે દિવ્યભાસ્કરમાં લખતા ઉર્વીશ કોઠારીને ધારેલા તેનાં કરતા યુવાન અને પાતળિયા લાગ્યા. હું એમના લખેલા નીડર બ્લોગની અવારનવાર મુસાફરી પણ કરી આવું છું. ઉર્જાથી ભરપુર મિત્ર ધૈવત ત્રિવેદી પણ મળ્યા. એક રાષ્ટ્રપ્રેમ થી છલકાતાં વોટ્સેપ સમૂહમાં હું ને ધૈવતભાઈ સાથે હતાં.

માતૃભાષા પ્રત્યે પ્રેમ સહુને હોય છે પણ તે પ્રેમ વાણી સાથે આંખોમાં, હાવભાવમાં, અંગોના ઉછાળામાં, હોઠના વળાંકમાં, આંખોના ઉલાળામાં, શબ્દોચ્ચારના આરોહમાં અવરોહમાં, અટ્ટહાસ્યમાં ઉછાળતા તદ્દન નૈસર્ગિક એવા મુર્તઝા પટેલ આવ્યા ને વાતાવરણ જીવંત બની ગયું. શબ્દે શબ્દે મારી ભાષા અને મારા માનવી એવો અહેસાસ કરાવતા મુર્તઝા પટેલ છેક કેરો ઈજીપ્ત થી આવીને ખરેખર ગદગદિત કરી ગયા. મને મજાક કરવાની થોડી વધારે પડતી આદત છે. મુર્તુઝાને મેં કહ્યું જેસીકૃષ્ણ ઉપરથી જીસસ ક્રાઈસ્ટ પડ્યું તેમ મુરત જો તો જા ઉપરથી મુર્તુઝા પડ્યું છે. તો હસી હસીને મુર્તુઝા બેવડ વળી ગયા.

સિવીલ એન્જીનીયર પ્રાધ્યાપક અધીર અમદાવાદી મળ્યા. તો એમના ભાઈ બધીર પણ મળ્યા. ખુબ વાતો થઈ.  આ નાગરો જન્મજાત બુદ્ધિશાળી અને મેનેજર હોય છે એમાં કોઈ શક નહિ. સેજલ પટેલ અને એની નાનકડી ટીમ સાથે બહુ વાતો કરીને કોફી પણ પીધી. અને પછી મીઠડો મારો મિત્ર જય વસાવડા આવે એટલે વ્યવસ્થા ખોરવાઈ જાય તે હદે યુવાનોના યુવતીઓના ટોળા દોટો મુકે એમાં કોઈ શક નહિ. એમના સવાલ-જવાબનું સત્ર પૂરું કરી અમે ગુજરાતી સાહિત્યોત્સવનાં પવિત્ર સ્થળ પરથી વિદાય લીધી.

લગભગ સતત ઉભા રહીને મારા ચાહક વાચક યુવાન યુવતીઓ સાથે વાતો કરી કરીને થાકી ગયેલો. ખુબ મિત્રો મળ્યા બધાના નામ યાદ પણ નથી રહ્યા. તમામ મિત્રોનો ખુબ ખુબ આભારી છું. કારણ મિત્રો છે તો હું છું. શરીરે થાકેલો પણ મારા ચેતાતંત્ર પ્રમાણે ખુબ તાજગીભર્યો હતો. કારણ હતું બ્રેનમાં છુટેલા ઓક્સિટોસીન, ડોપમીન અને સેરેટોનીન ફુવારા.. પછીના દિવસે અંગત સ્વજનના મૃત્યુ નિમિત્તે વ્યસ્ત હોવાથી અવાયું નહિ, પણ આ સાહીત્યોત્સવ ખુબ આવકારદાયક છે અને યુવાન મિત્રો પુષ્કળ હાજરી જોઈ થયું કે ગુજરાતી સાહિત્યનુ ભવિષ્ય ખુબ ઊંચું છે, ડરવાનું કોઈ કારણ છે જ નહિ.

વધુ આવતે અંકે…..

 

1457589_10206405276423426_3757653300764189518_n

Miss you મા ભારતી – ૧

 

 

 

Miss you  મા ભારતી – ૧

ભારતમાતા કોઈ સદેહે હરતી ફરતી સ્ત્રી નથી. આ એક વિભાવના છે. મૂળ તો જમીનનો એક બહુ મોટો ટુકડો જ છે. પણ એ જમીનનો એક ટુકડો માત્ર નથી. એના ઉપર ઉગેલું ધાન ખાઈને જીવન ટકાવીએ છીએ. માતૃભૂમિ મધરલેન્ડ પ્રત્યે એક માતા સરીખું માન હોય છે. માતા ધવડાવીને બાળકને મોટું કરે છે તેમ મધરલેન્ડ પર ઉગેલું અનાજ ખાઈ મોટા થઈએ છીએ. માટે ધરતીને માતા કહીએ છીએ. એક ભાવ છે. માતા તરીકે એક પ્રતિક છે. જનમ આપનારી માતા માટે કોઈ મૂરખને જ માન ના હોય. એમ જ માતૃભૂમિ માટે કોઈ મૂરખનેજ માન નાં હોય.

વંદે માતરમ નો સીધોસાદો અર્થ શું થાય? માતાને વંદન. કોઈ મુસલમાન એની માતાને આદાબ નહિ કહેતો હોય? ભારત માતા શું છે? ભારત નામના દેશની જમીન, કે તે જમીનમાંથી પાકેલું અનાજ ખાઈને જીવીએ છીએ. માતા ધવડાવીને જીવાડે છે તેમ આ જમીન એમાંથી અનાજ પકવીને જીવાડે છે. તો એને માતાનું પ્રતીક માન્યું તો એમાં વાંધો શું આવ્યો અને એની જય બોલાવી તો વાંધો શું પડ્યો? મૂરખાઓ છે જે આવા શાબ્દિક અર્થ-અનર્થ કરી વિવાદ ખડા કરે છે.

અરે ભાડાના ઘર પ્રત્યે પણ મમતા બંધાઈ જતી હોય છે તો આતો તમારી માતૃભૂમિ છે. માતાની છાતીમાંથી દૂધના ફુવારા ઉડે  છે અને ધરતી માતાની છાતી ચીરી ફસલ પાકે છે ત્યારે તમે જીવતા છો બાકી ક્યારના મરી પરવાર્યા હો…

માતુશ્રી સીતાબા આશરે ૯૨-૯૩ વર્ષના હશે. એમની તબિયત પણ બહુ સારી નથી રહેતી તેવા સમાચારે મનમાં ઉથલપાથલ થયા કરતી હતી. જેણે એના થાનમાંથી ત્રણ ત્રણ વર્ષ મને અમૃત સિંચ્યા છે અને એટલે જ આજ સુધી જીવ્યો હોઉં કે બુદ્ધિ પામ્યો હોઉં તો એને મન ભરીને મળી તો લઉં. મૂળે વાસ્તવવાદી સ્વભાવ એટલે થયું કે આ છેલ્લો ચાન્સ છે માતાને જોઈ લેવાનો. ફરી આવું ત્યારે હોય કે ના પણ હોય. ભારતમાતા તો અજરામર છે. હું મરી જઈશ તે મરવાની નથી. પણ મને જનમ આપનાર સીતાબા અજરામર નથી.

બાય ધ વે મારે ખરેખર ત્રણ માતાઓ છે. એમાં એક હતી કહેવાય અને બે હાજર છે, અને એમાંથી એક(ભારત) કાયમ હાજર રહેવાની છે. હતી એમને અમે મોટલી એટલે મોટી મા કહેતા. આ મોટી મા બહુ લાડ-પ્યાર કરતી. આખો દિવસ કેડમાં તેડીને ફર્યા કરતી. ભાવતા ભોજન જેવા કે સુખડી કે શીરો બનાવી ખવડાવતી. એણે એની કૂખે જનમ નહોતો આપ્યો પણ પ્રેમ આપવામાં પાછી નહોતી પડી. એને યાદ નો કરું તો નગુણો કહેવાઉં.

બસ એમ જ મિત્રો, સગાસંબંધીઓ, ભાઈઓ, બહેનો અને માતા સાથે જનની જન્મભૂમિશ્ચ સ્વર્ગદપી ગરીયસીને મળવાની પણ બહુ તાલાવેલી હતી. એટલે ટિકિટ તો બહુ વહેલી બુક કરાવી જ દીધી હતી. છેવટે એ દિવસ આવી પહોચ્યોને તારીખ ૬ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬નાં દિવસે એર ઈન્ડિયાની ફ્લાઈટમાં બેસી પણ ગયેલો. પ્લેન ઉપડે પછી મારો કાયમનો મોબાઈલ ઓફ થઈ જવાનો હતો માટે પ્લેનમાં બેસી એક ફોટો પાડી ફેસબુકમાં મૂકી પણ દીધેલો જેથી મિત્રોને જાણ થઈ જાય કે બાપુની સવારી પધારી રહી છે. ફ્લાઈટ નોનસ્ટોપ મુંબઈ સુધી તો હતી જ. કમનસીબે સીટ આગળ રહેલો સ્ક્રીન બગડેલો જેથી કોઈ મુવી કે એવું બીજું કશું જોઈ સમય પસાર કરવાનું કોઈ સાધન મળ્યું નહિ. એરઇન્ડિયાની એટલી ખામી તો કહેવાય જ. ઘેર આવવાની અને વતનમાં બધાને મળવાની ઉત્તેજના એટલી હતી કે આ હેવી ડ્રીંકરે પ્લેનમાં મળતા ફ્રી શરાબની મોજ માણવાનું મુલતવી રાખી ફક્ત સોડાથી ચલાવી લીધું હતું… ભોજનમાં હવે ખાસ રસ રહ્યો નથી. જે મળે તે ખાઈ લેવાની માનસિકતા થઈ ચૂકી છે. ૧૭-૧૮ કલાકમાં ચારેકવાર ખાવા યેનકેન પ્રકારે મળે તો ખવાતું પણ નથી.

સતત બેસીને પગ અકળાઈ જતા હતા તો થોડું ફરી લેવાનું મન થતું. એક ઉંચાઈએ પહોચ્યા પછી પ્લેન સ્થિર હોય એમ જ લાગે. જેના આગળની સીટના સ્ક્રીન ચાલુ હોય તે કોઈ મુવી કે કપિલના કોમેડી શો જોઈ અથવા ઊંઘીને ટાઈમ પાસ કરતા હતા. પ્લેનમાં રાતદિવસની બહુ સમજ પડે નહિ. દિવસ હોય તો દિવસ જ રહે ને રાત હોય તો રાત જ રહે. મુંબઈ આવ્યું ત્યારે રાત પડી ચૂકી હતી. પેસેન્જર ઉતર્યા અને નવા બેઠા એમાં બે કલાક બીજા વીતી ગયા. અમદાવાદની સાત જાન્યુઆરીની રાતે આશરે નવેક વાગ્યે ઉતરાણ થયું. બેગો વગેરે આવતા બીજો દોઢેક કલાક વીતી ગયો પછી બધું લઈને એરપોર્ટ બહાર નીકળવાનું બન્યું. કોણ લેવા આવ્યું હશે ખબર નહોતી. આશા હતી નાનાભાઈ હાજર હશે પણ તેઓ ઘેર રોકાઈ ગયા હતા. જુના મિત્ર વિક્રમસિંહ રાણાને હાથ હલાવતા જોયા. એટલે ખબર પડી ગઈ કે તેઓ જ લેવા આવ્યા છે. તો બહાર કૃણાલસિંહ બુકે લઈને ઉભા હતા. છ ફૂટિયા જાયન્ટ કૃણાલસિંહ પગે પડ્યા તો એરપોર્ટ પર ઘણા બધાની આંખો ચાર થઈ ગયેલી જોઈ અને ભારતમાં ખૂબ માનસન્માન મળવાનું છે તેનો આ પહેલો ચમકારો જણાઈ આવતો હતો. …. વધુ આવતા અંકે…

 

cmdv12507392_10206380413601871_262852003224427_n

સપ્પન્ની સાતી (૫૬ની છાતી)

સપ્પન્ની સાતી (૫૬ની છાતી) Isaac-Nesser-interview1

‘હમણાં ૫૬ ઈંચની છાતી વિષે બહુ ચગ્યું છે.’ વિષ્ણુભાઈ અમારી સમિત પોઈન્ટની ગપાટા મંડળીમાં આવતાવેંત બોલ્યા. આમ તો હાલ લગભગ માઈનસમાં તાપમાનનો પારો ગગડી ગયો છે એટલે ગપાટા મંડળી બહુ ઓછી ભરાય છે. પણ થોડું ચાલવું અને વિટામીન ડી માટે તડકી ખાવી પણ જરૂરી હોય છે.

વિષ્ણુભાઈ બોલ્યા એના જવાબમાં વિદ્વાન વિનુકાકા કહે, ‘માઈક ટાયસન જેવા બહાદુરની છાતી ૪૩ હતી. હોલીવુડના મશહૂર તારલા અને કેલિફોર્નીયાના માજી ગવર્નર અર્નોલ્ડ સાહેબની છાતી ૫૭ ઇંચ હતી. તો ડૉ ઇસ્સાક નાસિરની છાતી ૭૩ ઇંચ છે. પણ આ બધાં કસરતબાજો છે. જ્યારે એવરેજ પુરુષની છાતી ૩૨-૩૬ હોય તો બહુ થઇ ગયું.’

વિષ્ણુભાઈ એમની મૅહાંણી તળપદીમાં કહે, ‘સરેરાશ બૈરૉની સાતી ય સપ્પન્ની ઑતી નહિ, તાણઅ આ મોદી ચમ દિયોર સપ્પન્ની સાતી સપ્પન્ની સાતી બોલ્યા કરસઅ, અમારા પટેલીયૉના ઢેકા પોલીસવાળો જોડે ભગાઈ નૉસ્યા ન અવ દિયોર ઑન્તકવાદી રોજ ઉમલો કરીસી તાણ ચમ કૉય પગલાં લેતો નહીં, ન પાકીસ્તૉન જઈ શરીફની માનઅ પગે લાગવા ઉન્ધો પડી જાયસઅ. ચૉ જઈ સપ્પન્ની સાતી?

હહાહાહાહાહા વિનુભાઈ અને હું જોરથી હસી પડ્યા. પણ વિષ્ણુભાઈને આજે શૂર ચઢ્યું હતું. વિષ્ણુભાઈ મહેસાણી પટેલ હતા તો વિનુકાકા ચરોતરના પટેલ હતા. અહિ અમારે પટેલોની બહુમતી છે. આખાબોલો પટેલ દિલનો ભોળો ને ભલો હોય છે તેવું મારું અંગત માનવું છે. ગુજરાતમાં હાર્દિક પટેલનું આંદોલન થયું ત્યારના વિષ્ણુભાઈ નરેનબાબુ ઉપર બહુ ગરમ હોય છે, પણ એમના મનમાં જે હોય તે ચોખ્ખે ચોખ્ખું કહી દેતા હોય છે.

chest-main_Fullવિષ્ણુભાઈ આગળ વદ્યા, ‘અલ્યા રાઓલભાઈ હાચું કે જો, તમે મારી તમાકુ ખાતા હોય ક મું તમારી બીડી પીતો હઉ ક આપણા બે ઘર વચે વાટકીવેવાર હોય અનઅ આપણા સોકરાં લડી એકબીજાન મારી તો કોય આપણઅ બે જણા લડવાના સિયે? નહિ લડવાના. આપણા બે વચાળે લાગણીના સંબંધ હોય તો આપણે નહિ લડવાના. ભૈબંધી આડઅ આઈ જ જાય. રોજ ભેગા બેહી ન ભજિયૉ ખાતા હૈયે તો નહિ લડવાના. પણ રોજ તમારા સોકરાં મારા સોકરૉન મારી જતા હોય ન મારઅ તમારી જોડ બાજવુ હોય તો પેલ્લું તો મારઅ તમારી બીડી પીવાનું બંદ કરવું પડઅ, ભેગા બેહીન ભજીયૉ ઝાપટવાનું બંદ કરવું પડઅ. પસી લડી હકાય. આટલી સીધીસટ વાત સઅ.’

મેં કહ્યું સાચી વાત છે પણ હું ક્યા બીડી પીવું છું કે તમાકુ ખાઉં છું? મેં હસતા હસતા પૂછ્યું.

‘અલ્યા ભઈ મું તો એક દાખલો આલું સુ.’ વિષ્ણુભાઈ પણ હસી પડ્યા. હસતા હસતા આગળ કહે, ‘રોજ હાડીઓ આલી હોય ન લીધી હોય તો હેનું બાઝવાનું મન થાય? મું તો ઈને શાલ આલી અનઅ હાડી લીધી તાણનો હમજી જ્યો તો આ ભઈ પાકિસ્તાન હૉમું કોય પગલૉ લેવાનો નહિ. ગમે એટલા ઑન્તકવાદી ઉમલા કરસી આ સૈનિકો ન નાગરીકો મરસી આ ભઈલો હહડવાનો નહિ. સપ્પન્ની સાતી હાતની(૭) કરીનઅ બેહી જવાનો સ..

વિનુકાકા કહે, ‘સાચી વાત છે, લાગણીના સંબંધ બંધાય ત્યાં લડી ના શકો. પણ આ વેપારી છે. એને એના ભૈબંધોનો વેપાર વધે એમાં રસ છે. બીજું દુનિયામાં સારા કહેવડાવવા આપણા નેતાઓ જીતેલા યુદ્ધ ટેબલ પર આજ સુધી હાર્યા છે. પાકિસ્તાનમાં નેતાઓનું કશું ચાલતું નથી ત્યાં ખરું રાજ મિલિટરી જનરલો કરે છે. મહાસત્તાઓના દબાણને લીધે એમને થોડો સમય શરીફ જેવા પ્યાદાંને વડાપ્રધાન બનાવવા પડે છે પણ ખરું રાજ એમનું ચાલતું હોય છે. તમે શરીફ આગળ ગમે તેટલા શરીફ થાઓ એનું કશું ચાલતું જ ના હોય તો શું કામનું? આ લોકો કુરતા-પાયજામાં પહેરાવી પાક લશ્કરના માણસોને ભારતમાં ધકેલી નિર્દોષ નાગરિકોને મરાવે પણ ભારતીય સૈન્ય સામે ખરું વોર થાય તરત હથિયાર હેઠા. એ વખતે એમની ફાટી જાય છે. પછી મહાસત્તાઓને વચમાં રાખી તરત સમાધાન ઉપર આવી જતા હોય છે ત્યાં આપણા નેતાઓ માર ખાય છે. આપણા સૈનિકો યુદ્ધના મેદાનમાં લોહી વહાવે છે, નેતાઓ તે લોહીનું કરારના ટેબલ પર પાણી કરી મુકે છે.’

વિષ્ણુભાઈ કહે, ‘શાબાશ વિનુભઈ હાચી વાત કરી. પણ રાઓલભઈ આ સપ્પ્નની સાતીનું કાંક રહસ્ય મનઅ લાગસઅ, તમે જૉણતા હોય તો ક્યો.

મેં કહ્યું, ‘આપણે મર્દાનગી બતાવવી હોય તો છત્રીસની છાતી એમ કહીએ છીએ. છપ્પનની છાતી પાછળ બહુ મોટું દુઃખ, હાડમારી અને સ્ટ્રગલ રહેલી છે. ભારતમાં ૧૮૯૬માં ખુબ ઓછો વરસાદ પડેલો. તે વર્ષ અલ નીનો વર્ષ હતું. ૯૭-૯૮મા એની પૂર્તિ થાય ત્યાં પાછું અલ નીનો વર્ષ ૧૮૯૯ આવ્યું. અલ નીનો એટલે મહાસાગરોમાં એવી ઈફેક્ટ પેદા થાય એના લીધે ભારતીય ઉપમહાખંડમાં વરસાદ બહુ જ ઓછો પડે. ૧૮૯૭માં આગ્રા, અવધ બંગાળ અને મધ્ય ભારતમાં ત્રણલાખ ચોરસ માઈલમાં રહેતી પ્રજાને દુષ્કાળની ભયંકર અસર થઈ. તો ૧૯૦૦માં મુંબઈ પ્રેસિડેન્સી, મધ્યભારત, રાજસ્થાન ગુજરાત ઝપટમાં આવી ગયા. લગભગ એક કરોડ લોકોને એની અસર થયેલી. લાખો લોકો ભૂખે મરી ગયેલા. સોનું આપો તો સામે મૂઠી જાર કે બાજરી નો મળે તેવું થઈ ગયેલું. લાખો લોકો મરણશરણ થઈ ગયેલા. માણસ માણસને ખાય તેવી કારમી પરિસ્થિતિ ઊભી થયેલી. આ બધું બનેલું ત્યારે વિક્રમ સંવત ૧૯૫૬નું વરસ ચાલતું હતું માટે છપ્પનીયો દુષ્કાળ કે કાળ પડેલો એમ કહેવાય છે. ત્યાર પછીના વર્ષે વરસાદ વધારે પડ્યો તો કૉલેરા, મલેરિયા, પ્લેગ જેવી મહામારીઓ ફેલાણી એમાં બીજા હજારો મરી ગયા. હવે આવા કપરા, દારુણ કાળમાં હદ બહારની પીડા, મહાદુઃખ વેઠી જે જીવી ગયો તે છપ્પનીયો કહેવાતો કે ભાઈ મજબૂત કહેવાય. છપ્પનની છાતી મતલબ ઈંચમાં નહિ પણ છપ્પનનો દુષ્કાળ ખમી ચૂકેલો મર્દ માણસ. ખરેખર છાતીની દ્રષ્ટીએ મર્દ માણસ માટે છત્રીસની છાતી જેવો મહાવરો છે. છપ્પનની છાતી તો સ્પેશલ કસરત-મહેનત કરીને બનાવેલ પહેલવાનો અને કસરતબાજોની જ હોય સરેરાશ માનવીની હોય નહિ.’

‘લ્યૉ તાણ મોદી વરી ચ્યાં સપ્પ્નીયા કાળમાં જન્મેલા સ..અ.. એતો આઝાદી પસી પેદા થ્યા સી. મારી દાદી સપ્પનીયા કાળની વાતો કરતાં, તાણ ઈમની ઉંમરેય બૌ નૉની અતી.’ વિષ્ણુભાઈ બોલ્યા.

વિનુકાકા કહે મોદીએ કોઈનાં સ્ટેટમેન્ટનાં જવાબમાં છપ્પનની છાતી જેવું કશું કહેલું, મતલબ એવો થાય કે છપ્પનના દુષ્કાળ જેવા લોકોના દુઃખ જોયા હોય જાતે વેઠ્યા હોય તે બીજાના અનુભવી શકે ને દૂર પણ કરી શકે. હવે મોદીએ કયા અર્થમાં કહેલું તે મોદી જાણે.

વિષ્ણુભાઈ પાછા ઉકળ્યા, ‘ દિયોર એ હું જૉણઅ, ડંફાસો મારવામૉથી ઊંચો નહિ આવતો. આ દિયોર પઠૉણકોટમાં મૉય ઘરમાં પેહી જઈ ન મારી જ્યાં, આપણા લશ્કરના મૉણહો બિચારા અમથા અમથા કુટઈ જૉયસી. દીયોડો ન પૂરી ખબરેય ઑ   ય  નઇ, કી સી ઓપરેશન ઓવર. તંબુરો ઓવર અમણૉ મારા મૂઢાની કૉક હૉભળસે. દિયોર ગૃહ પ્રધૉન સ ક પટાવાળો? બદલો લેવો જોઈ અ ક નૈ?

મેં કહ્યું, ‘બદલો લઈએ એ વાત જુદી છે. પઠાણકોટ ટ્રેજેડી સરકાર અને દેશની તમામ સુરક્ષા એજન્સીઓની નિષ્ફળતાનું પરિણામ. સુરક્ષા એજન્સીઓનો એકબીજા સાથે કોઈ તાલમેલ જણાતો નથી કે નથી સરકારનો એમના ઉપર કોઈ કાબૂ. ૪૮ કલાક પહેલા ખબર હતી કે આતંકવાદીઓ આવી ચુક્યા છે ને ખુલેઆમ ફરી રહ્યા છે. દેશની આંતરિક સુરક્ષા પોલીસ અને ગૃહપ્રધાનની ફરજ છે. ગૃહપ્રધાન રાજનાથસિંહ ભાઈએ એમની નિષ્ફળતા કબૂલી જો એક છાંટો શરમ બચી હોય તો રાજીનામું આપી દેવું જોઈએ. શું કહો છો?

વિનુભાઈ કહે, ‘સાચી વાત છે. મારો પોઈન્ટ એ છે કે પહેલા તો ઘુસ્યા એજ આપણી નિષ્ફળતા. પોલીસ અધિકારીનું અપહરણ બીજી નિષ્ફળતા. એણે સમાચાર આપ્યા પછી તમામ તંત્રો ઊંઘતા રહ્યા. ૪૮ કલાક પછી હુમલો. ટૂંકમાં પોતાની જૉબ કોઈ સરખું કરતુ જ નથી. તમામ જવાબદાર પોલીસ અને સુરક્ષા એજન્સીઓના અધિકારીઓ ઉપર કડક પગલા લેવા જોઈએ. એમને જૉબ પરથી કાઢી મુકવા જોઈએ. એ તમામને સો કોલ્ડ મર્ડરર ઓફ આર્મી ઓફિસર્સ ગણી કેસ ચલાવવો જોઈએ તે પહેલા ગૃહ પ્રધાને રાજીનામું આપી દેવું જોઈએ.’

મેં કહ્યું, ‘દેશની સુરક્ષા એજન્સીઓ અને ગૃહ પ્રધાનની નિષ્ફળતાને હાથે હણાયેલા દેશના વીર જવાનોને એમની કમોત શહીદી બદલ આદરાંજલિ આપી છુટા પડીએ.’

વિષ્ણુભાઈ પાછા બગડ્યા, ‘દિયોર આ બધાં પરધૉનૉ ન અંજલી હૉમટી આલી દેવા જેવી સ.

તાપમાન ધીમે ધીમે ગગડતું જતું હતું શૂન્ય થી નીચે એક-બે-ત્રણ. રાત્રે તો શૂન્યથી નીચે ૧૫ થવાનું હતું. મેં કહ્યું હવે ભાગીએ ઘેર કાલે વેધર સારું હશે તો મળીશું કહી બધા છુટા પડ્યા.            pathankot

બાજીરાવ મસ્તાની

બાજીરાવ પહેલાં,bajirao-peshwa-in-pune

એટલે શિવાજીના વારસદાર મરાઠા છત્રપતિ શાહુ મહારાજના પેશ્વા (પંત પ્રધાન). એમના પિતા બાલાજી વિશ્વનાથનાં હાથે તાલીમ પામેલા, પિતાના મૃત્યુ પછી ફક્ત ૨૦ વર્ષની ઉંમરે પેશ્વા બન્યા. દુશ્મનને અંદાઝ ના હોય એટલી ચીલ ઝડપે ઓચિંતો હુમલો કરનાર ૧૯ વર્ષની કારકિર્દીમાં ૪૧ યુદ્ધ લડનાર અને તમામ જીતનાર ૩૯ વર્ષની યુવાન વયે તાવમાં મૃત્યુ ના પામ્યા હોત તો દિલ્હીના તખ્ત પર વિરાજમાન હોત એમાં કોઈ શક નહિ. મધ્ય ભારતના નામાંકિત બુંદેલખંડનાં મહારાજા છાત્રશાલને મોગલો સામેના યુદ્ધમાં મદદ કરનાર બાજીરાવ પર મહારાજા છત્રશાલ ઓવારી જાય એમાં કોઈ નવાઈ નહિ. બાજીરાવને એમણે ઝાંસી, સાગર અને કાલ્પીની જાગીર સાથે ૩૩લાખ સોનાના સિક્કા અને એક હીરાની ખાણ સાથે એમની પર્શિયન મુસ્લિમ પત્ની વડે થયેલી મસ્તાની નામની દીકરી સાથે લગ્ન પણ કરાવી આપેલા. મસ્તાની પોતે સારી ઘોડેસવાર, ભાલા અને તલવાર ચલાવવામાં ઘણી કાબેલ હતી. યુદ્ધમાં તે બાજીરાવ સાથે કંપની આપતી તેવું પણ કહેવાય છે. આ લગ્ન રૂઢીચુસ્ત ચિતપાવન બ્રાહ્મણ કુંટુંબના બાજીરાવના માતા, ભાઈ અને એમની પ્રથમ પત્ની કાશીને મંજુર નહોતા. મસ્તાની બાજીરાવના સત્તાવાર નિવાસસ્થાન શનિવારવાડામાં થોડો સમય રહેલી પછી એના માટે બાજીરાવે મસ્તાની મહેલ બનાવેલો. મસ્તાની બાજીરાવના કોર્ટ કચેરીના કામોમાં પણ સહભાગી થતી અને એક્ટિવ ભાગ ભજવતી.

બાજીરાવ મસ્તાનીનો પુત્ર શમશેર બહાદુર બાજીરાવના મૃત્યુ સમયે ફક્ત છ વર્ષનો હતો પાછળથી તે બાંદાની જાગીર સંભાળતો અને મરાઠાઓના પક્ષે ૧૭૬૧મા અહમદશાહ અબ્દાલી સામેની પાણીપતની લડાઈમાં લડેલો અને મૃત્યુ પામેલો. શમશેર બહાદુર(કૃષ્ણરાવ)નો વારસદાર અલી બહાદુર(કૃષ્ણસિંહ) બાંદાના નવાબ કાયમ મરાઠા તરફે રહેલા, અને એમનો પૌત્ર શમશેર બહાદુર બીજો ૧૮૦૩મા એંગ્લો-મરાઠા વોર સમયે મરાઠા પક્ષે અંગ્રેજો સામે લડેલો.  બાંદાના આ નવાબોએ હમેશાં મરાઠાઓ ને યુદ્ધોમાં સાથ આપેલો. એપ્રિલ ૧૭૪૦મા બાજીરાવ ઓચિંતા તાવમાં પટકાયા અને મૃત્યુ પામ્યા ત્યારે કાશીબાઈ, ભાઈ ચીમનાજી, પુત્ર બાલાજી સાથે મસ્તાની પણ આવેલી. મસ્તાની પછી બહુ લાંબું જીવી નહોતી પણ એના મૃત્યુ વિષે જાત જાતની કથાઓ છે. એક કથા પ્રમાણે સતી થયેલી તો કોઈ કહે છે ઝેર ખાઈને જીવન ટૂંકાવેલું. પણ તેના મૃત્યુ સમયે ફક્ત છ વર્ષના એના પુત્ર શમશેર બહાદુરને કાશીબાઈએ પોતાના પુત્રની જેમ ઉછેરેલો તેવું કહેવાય છે. બાજીરાવના હાલના વારસદાર ઉદયસિંહ પેશ્વા સાથે બાજીરાવ-મસ્તાનીના હાલના વારસદારો ઓવૈસ બહાદુર નવાબ સાહેબ, નવાબ ઝુલ્ફીકાર બહાદુર IV, શાહીન બહાદુર, નવાબ ઉસ્માન બહાદુર (નવમી પેઢી), આ બધા એક યાં બીજા કારણોસર બાજીરાવ-મસ્તાની ફિલ્મના નિર્માતા, દીર્ગદર્શક અને સંગીતકાર એવા સંજયલીલા ભણશાળી થી નારાજ છે.

ખેર હવે ફિલ્મની વાત કરું તો ઐતિહાસિક દ્રષ્ટીએ સંજયલીલા ભણશાલીએ થોડા નજીવા ફેરફાર સિવાય કોઈ ખાસ ફેરફાર કર્યો હોય એવું લાગતું નથી. મસ્તાની નૃત્ય કલામાં માહેર હતી તેના કરતા વોરિયર વધુ હતી. એનું અડધું લોહી તો હિંદુ હતું પણ રૂઢીચુસ્ત બાજીરાવના કુટુંબ તરફથી અવહેલના સાથે તકલીફો પણ પામેલી તે અહિ બરોબર બતાવ્યું છે. રાજપૂત રાજાઓ તો અનેક પત્નીઓ રાખવા ટેવાયેલા હતા તેમ એમની પત્નીઓ પણ પતિની અનેક પત્નીઓ હોય એમાં ખાસ વાંધો નો લેતી. ઉલટાની રાજા નવી પત્ની લઈ ને ઘરમાં આવે ત્યારે જૂની પત્ની જ એને પોંખી ઘરમાં આવકાર આપતી. પણ આ બાજીરાવ તો મરાઠી ચિતપાવન બ્રાહ્મણ હતાં. અહીં પત્નીઓ આવી રીતે ટેવાયેલી ના હોય કે બ્રાહ્મણ સમાજ પણ ટેવાયેલો ના હોય એમાંય મસ્તાનીનું અડધું લોહી મુસ્લિમ હતું. બાજીરાવના ટૂંકા જીવનકાળમાં યુદ્ધોમાં અતિશય વ્યસ્ત રહેવું, લગભગ દર છ મહીને એક યુદ્ધ એવા ૪૧ યુદ્ધની કથા તો અહિ ત્રણ કલાકમાં એક આખી વોર ફિલ્મ બનાવીએ તો પણ બતાવી નો શકાય. સંજયલીલા ભણશાલીએ કોઈ વોર ફિલ્મ નહિ લવસ્ટોરી બનાવી છે. છતાંય આ પ્રેમકહાનીને ઘડનારા યુદ્ધને બરોબર બતાવ્યું છે.

એક મહત્વની બીજી બાબત સંજયલીલા એ યુદ્ધ સમયે બતાવી છે તેના માટે હું એમને ખાસ દાદ આપવા માંગુ છું. નવી પેઢીને જુના સમયે યુદ્ધમાં વપરાતાં શસ્ત્રો વિષે ખાસ માહિતી હોય નહિ તે સ્વાભાવિક છે. એમને ખાલી તલવાર, તીર કે ભાલા વિષે માહિતી હોય. તલવાર ટૂંકી અને એની બ્લેડ કડક હોય છે. સરખી વાપરતાં નો આવડે તો તલવારના બે ટુકડા પણ થઈ જાય. અહિ ફિલ્મમાં બાજીરાવ બનેલા રણવીરસિંહનાં હાથમાં સંજયે પટાબાજીમાં વપરાતો પટો બતાવ્યો છે. પટો તલવાર કરતાં બહુ લાંબો હોય છે. બીજું એની બ્લેડ તદ્દન વળી જાય તેવી ફ્લેક્સીબલ હોય છે. એની મૂઠ તલવાર કરતા અલગ હોય છે પણ લાંબા પટાની અણી એની મૂઠને વાળીને અડાડી શકો પણ બટકાય નહિ. તલવારબાજી કરતાં પટાબાજી કરવામાં બહુ વધારે કાબેલિયત જોઈએ. આવડત નો હોય તો પટો તમને પોતાને જ કાપી નાખે. પટો બહુ લાંબો હોવાથી દુશ્મન ખાસો દૂર હોય તો પણ એને ચીરી શકાય છે.તલવાર અને પટો

ફિલ્મમાં રણવીરસિંહ અદભુત કૌશલ્યથી પટો ફેરવતો બતાવ્યો છે. તો બીજા યુદ્ધમાં તો બંને હાથે બે પટા હાથમાં લઈને પટાબાજી કરતો બતાવ્યો છે તે અદ્ભુત હતું. તલવાર કરતા દસગણું જીવલેણ આ હથિયાર વાપરતા નો આવડે તો પોતાને જ મારી નાખે. અહિ હોલીવુડની નકલ કરવાની કોઈ ગુંજાશ જ નહોતી. અહિ તો હોલીવુડે આ ભારતીય મરાઠા યોદ્ધાની પટાબાજીની નકલ કરવી પડશે. બંને યુદ્ધોમાં રણવીરસિંહ પટાબાજી કરે છે હું માનું છું દુનિયાના તમામ ફિલ્મી યુદ્ધ દ્રશ્યોમાં યુનિક છે. જ્યારે આપણો ફિલ્મ ઉદ્યોગ કાયમ હોલીવુડની નકલ કરવા વર્ષોથી ટેવાયેલો હોય ત્યારે ખાસ ક્રેડીટ ગોઝ ટુ સંજયલીલા ભણશાળી.

રણવીરસિંહ, બન્દેમે દમ તો પહેલેસએ હી બહોત થા. ફક્ત ૨૦ વર્ષની યુવાન વયે પેશ્વા બની બીજા ૧૯ વર્ષમાં ૪૧ યુદ્ધ લડી જીતી ૩૯ વર્ષે મૃત્યુ પામવું એટલે આવા ડેશિંગ પાત્ર માટે પચાસ પચાસ વર્ષ વટાવી ચુકેલી ખાન ત્રિપુટીની વરણી તો નકામી જ હતી. બીજું ત્રણે ય ખાનની એક સ્પેશલ ઈમેજ ઉભી થઇ ગઈ છે. એમાં તે બાજીરાવ ને બદલે વધારે સલમાન, શાહરૂખ કે આમીર લાગે. રણવીર હજુ નવો છે અને ભલે ઘણીબધી ફિલ્મો આવી હશે એની, પણ સફળ ફિલ્મોમાં આ એની બીજી ફિલ્મ છે. પ્રિયંકા, દીપિકા જેવી સક્ષમ અભિનેત્રીઓએ સૌ સૌના પાત્ર બરોબર નિભાવ્યા જ છે.

હવે હિન્દી ફિલમ હોય એટલે નાચગાન તો રહેવાના જ. એમાં કાઈ બહુ વાંધો કાઢવા જેવું છે નહિ. ભવ્યાતિભવ્ય સેટ માટે તો સંજયલીલાને કશું કહેવું જ નો પડે. અસલ શનિવાર વાડો કે મસ્તાની મહેલ પણ આટલો ભવ્ય નહિ હોય.

બાજીરાવ એક વોર હીરો મુખ્ય હતા, અને વીર યોદ્ધાનાં ચરણોમાં સૌંદર્ય ઢળી ના પડે તો તે વીર શાનો? વીરો એક જ સ્ત્રીના મોહપાશમાં બંધાયેલા રહે તે માન્યતા જ ખોટી છે અને એ માન્યતા ખોટી હોવામાં એમના પ્રેમમાં પડી જતી અનેક સ્ત્રીઓનો બહુ મોટો હાથ છે. રણમેદાનમાં ઘોડા પર મારમાર કરતી સબોસબ તલવાર વિંઝતી રૂપાળી રમણી જોઈ કયો વીર પુરુષ એના પર મોહિત ના થાય? સૌંદર્ય અને વીરતા હમેશાં એકબીજાના પ્રેમમાં પડી જતાં હોય છે. સૌંદર્ય વીરતાની કમજોરી છે તો વીરતા સૌંદર્યની.

બાજીરાવે દખ્ખણમાં નિઝામ, ઉત્તરમાં મુઘલો સાથે માળવા, ગુજરાત, રાજસ્થાન બધા સર કર્યા હતા અને અનેક રાજાઓ સાથે સંધિઓ કરી ચોથ ઉઘરાવી લેવાના કરાર કર્યા હતા. બાજીરાવ એકલા યોદ્ધા નહોતા કુશળ રાજકર્તા અને મિત્ર રાજાઓ સાથે સારા સંબંધ રાખનાર અણીના સમયે મદદ કરનાર પણ હતા. યુદ્ધમાં હિંસા તો કરવી પડતી હોય છે, પણ ચંઘેઝ, તૈમુર, નાદિર અને હિટલર જેવા અનેક શાસકો ક્રૂર હત્યારા સાબિત થયા છે જ્યારે સિકંદર, નેપોલિયન અને બાજીરાવ જેવા વીરોને હજુ ય લોકો યાદ કરે છે. બાજીરાવની જેમ ગુરુ ગોવિંદસિંહ પણ વીર યોદ્ધા હતાં. એમના ટોટલ ચાલીસ વર્ષના જીવનકાળમાં ૨૦ વર્ષ કારકિર્દીના ગણીએ તો તેઓ પણ ૨૦ મોટા બેટલ લડેલા. સરેરાશ દર વર્ષે એક યુદ્ધ. બાજીરાવ દર છ મહીને એક યુદ્ધ લડેલા. બંનેનો જીવનકાળ આશરે ફક્ત ૪૦ વર્ષનો. મને લાગે છે યુદ્ધનો અતિશય સ્ટ્રેસ એમના ઓછા આયુષ્ય માટે કારણભૂત હોઈ શકે. જો કે ગુરુ ગોવિંદસિંહ ઉપર તો બે પઠાનોએ જીવલેણ હુમલો તેઓ આરામ કરતા હતા ને કરેલો. બાબુ મોશાય જીંદગી લંબી નહિ બડી હોની ચાહીએ. બાજીરાવ લાંબું જીવ્યા હોત તો અંગ્રેજોનો ગજ કદાચ વાગ્યો ના હોત. બાજીરાવે પોર્ટુગીઝોને પણ ભગાડેલા.

એક દૂરંદેશી સફળતમ યોદ્ધાનો જીવનકાળ ટૂંકો રહ્યો તે ભારત માટે અને ભારતની પ્રજા માટે બહુ મોટી કમનસીબી હતી, અને આ વિચાર સાથે બાજીરાવના મૃત્યુના દ્રશ્યો ફિલ્મમાં જોતા મારું હૃદય દ્રવી ઉઠેલું. તો ફિલ્મ પૂરી થઈ જાય અને ઘણીવાર તો પૂરી પણ ના થઈ હોય ને લોકો ઊભા થઈને ભાગવા માંડતા હોય છે. અહિ ફિલ્મ પૂરી થઈ ગઈ હતી પણ આખું થિયેટર સ્તબ્ધ હતું કોઈ ઉભું થવાનું નામ નહોતું લેતું જાણે હજુ કશું બાકી છે સંજયલીલા ભણશાળી હજુ વધુ બતાવો. આપણે યુદ્ધ પ્રિય પ્રજા નથી બાકી હું સંજયલીલાને કહેત કે બાજીરાવ ઉપર એક ટોટલ વોર મુવી બનાવો અને દુનિયાનાં ફિલ્મ ઉદ્યોગ પર છવાઈ જાઓ તમારામાં એ ક્ષમતા છે. છેવટે સખત કોમવાદમાં અને નબળા રાષ્ટ્રવાદમાં જીવતી પ્રજાની કમનસીબી પર ભારતના અજેય યોદ્ધા બાજીરાવના અકાલ મોતનાં દ્રશ્યો જોતા આંખો ભીની હતી અને હું સૌ પ્રથમ ઊભો થયો થિયેટર બહાર જવા માટે.baji-rao-video-647_121015095832

 

 

દાદરો બનીને ઊભા દુનિયામાં

દાદરો બનીને ઊભા દુનિયામાં

‘અમે દાદરો બનીને ઊભા દુનિયામાં ચડનારા કોઈ નો રે મળ્યા.’IMG_6290

દુલા ભાયા કાગ બાપુની આ પંક્તિ છે. આખું ગીત તમે કોઈ પહાડી અવાજ ધરાવતા અને ગાળામાં ચારણી હલક ધરાવતા ગાયકના મુખે સાંભળો તો બહુ મજા આવે. થોડા દિવસ પહેલા ન્યુ જર્સી ગયેલો ત્યારે મને આ સાંભળવાનો લહાવો મળ્યો હતો, અને તે પણ ગુજરાતી લિટરરી અકાદમી નોર્થ અમેરિકાના પ્રમુખ શ્રી. રામભાઈ ગઢવીનાં મુખે થી..

અકાદમીના ઉપક્રમે પ્રોગ્રામ હતો દુહાઓ વિષે રસપ્રદ માહિતી પીરસવાનો. વક્તા હતા ડૉ. બળવંત જાની. અને દુહા ગાઈને સંભળાવવાનું કામ અકાદમીના પ્રમુખ રામભાઈ કરવાના હતા તો થોડા દુહા પાર્થ નામના યુવાને પણ બહુ સરસ રીતે સંભળાવ્યા. દુહા, દુહો, દોહરો કહીએ તેનો ઇતિહાસ ૮૦૦-૯૦૦ વર્ષ જુનો છે. બલવંત ભાઈએ ચારણી સાહિત્ય, લોકસાહિત્ય ઉપર ખુબ કામ કર્યું છે. એમણે સંત સાહિત્ય સાથે ખોજા સાહિત્ય ઉપર પણ ખુબ કામ કર્યું છે. સંતોએ રચેલા ભજનોને તો આપણે સાહિત્યમાં ગણતા નથી. એમના કહેવા મુજબ એમણે દસ હજાર ભજનોનું સંકલન કર્યું છે. અને દુહાઓ તો ૫૦,૦૦૦ હશે. લગભગ ૧૫૦ વિદ્વાનોએ લોકસાહિત્ય, ચારણી સાહિત્ય અને દુહાઓ વિષે સંશોધનાત્મક કામ કરેલું છે. દુહા પહેલા પ્રાકૃત ભાષામાં લખાતા હતા. દુહા એટલા જુના છે. દુહા એટલે બે લીટીની કવિતા કહીએ તો પણ ચાલે. કોઈ ગદ્યકારને એની વાત કહેવા ૨-૩હજાર શબ્દોની જરૂર પડે ત્યાં કવિ એજ વાત થોડીક પંક્તિઓમાં કવિતા રૂપે કહી દેતો હોય છે, ત્યાં દુહો રચનાર ફક્ત બે લીટીમાં તે વાત કહી દેતો હોય છે. આ બે લીટીની કવિતા જનોઈવઢ ઘા જેવી હોય છે, સમજ પડે ત્યાં તો દિમાગ અને દિલના ફુરચા નીકળી ગયા હોય.

હજારો દુહાઓના રચયિતાનાં નામ જ જડતા નથી. લોકમુખે પેઢી દર પેઢી આવા અનામી રચનાકારનાં દુહાઓ હજુ જીવંત છે. તો બારમી સદીના ઇસરદાન નામના કવિએ હજારો દુહાઓ રચ્યા છે જે કદી ભેટ સોગાદ લેતા નહોતા. ગુજરાતીમાં મેઘાણી સાહેબે ચારણી સાહિત્ય, લોકવાર્તાઓ, લોકગીતો અને દુહાઓ વિષે અદ્ભુત કામ કરેલું છે. એમને કોઈ લેખ સંદર્ભે દુહાઓની જરૂર પડતાં કાગબાપુને કહ્યું હશે. દુલા ભાયા કાગે થોડા દુહા મોકલી આપ્યા શોધીને.. પણ મેઘાણી સાહેબને વધુ દુહા તે લેખ બાબતે જોઈતા હશે. તેમણે ફરમાયશ કરી હજુ વધુ દુહા મોકલી આપો. કાગબાપુએ જે યોગ્ય હતા તે મોકલી આપેલા બીજા લાવવા ક્યાંથી. એટલે એમણે જાતે રચીને મોકલી આપ્યા. પણ આ તો મેઘાણી હતા. એમણે વળતો જવાબ લખ્યો દુહા સારા રચાયા છે હજુ બીજા વધારે રચાય તો મોકલી આપશો.. દુહાની શૈલી પરથી મેઘાણી સાહેબને ખબર પડી ગઈ કે આ એમણે જાતે રચેલા છે. આવા કવિઓ હતા અને આવા એમના પારખુઓ પણ હતા.

IMG_6291દુહાઓમાં લાઘવ છે, તો મુલ્ય બોધ અને શૃંગાર સાથે સૌન્દર્યબોધ પણ છે. દુહાઓમાં કરુણ રસ પણ ભારોભાર ભરેલો હોય છે. એવા કરુણરસથી ભરેલા દુહા કોઈ પહાડી ગળું ધરાવતા ચારણ-ગઢવીના મુખેથી એક પછી એક સાંભળીએ તો લાગે જાણે હિમાલય રડી રહ્યો છે, અને એના આંસુની ધારા જાણે ગંગા જમુના બનીને વહી રહી છે. ચારણના ગાળાની હલક કોઈ સ્પેશલ જિનેટિક મ્યુટેશન હોય એવું લાગે છે. અને એવી હલક કોઈ વેલજીભાઈ ગજ્જર અને પ્રફુલ્લ દવે જેવાના ગાળામાં કુદરતી આવી જાય ત્યારે ઓર રંગ જમાવતી હોય છે.

દુહામાં રામાયણ રચાણી છે તો દુહામાં મહાભારત પણ રચાયેલું છે. અરે દુહામાં વ્યાકરણ પણ રચેલું છે. દુહા કઈ રીતે રચવા, એનું બંધારણ કેવું હોવું જોઈએ તે પણ દુહામાં જ રચીને સમજાવેલું છે. દુહા સામસામે સવાલ જવાબ રૂપે પણ રચાતા. રાજદરબારમાં ડાયરો જામ્યો હોય ત્યારે સામસામે દુહાની રમઝટ બોલાતી અને એમાં ત્રણ ત્રણ દિવસ વીતી ગયા હોય તેવું પણ બનેલું છે. દુહાઓ વિષે અદ્ભુત માહિતી બળવંતભાઈ આપે જતા હતા અને વચમાં વચમાં રામભાઈ દુહા ગાઈ સંભળાવતા હતા. તો થોડા દુહા પાર્થ નામના યુવાને પણ ગાઈ સંભળાવ્યા. રામભાઈએ એક ગીત બહુ સરસ સંભળાવ્યું. ભાવાર્થ એવો હતો કે દાદા એમની ભરયુવાન પૌત્રીને વર કેવો જોઈએ તે વિષે પૂછે છે. એમાં થોડી રમૂજ પણ હતી. દીકરી કહે છે દાદા ઉંચો વર નો જોતા નિત નેવાં ભાંગશે. જુના જમાનામાં નળિયાવાળા ઘર એટલે એવું કહેવાયું અને નીચો વર પણ નો જોતા નિત ઠેબે ચડશે. વર જોવો હોય તો કેડે પાતળિયો ને મારી સખીઓ વખાણે તેવો જોજો. મતલબ તે વખતે પણ સિક્સ પેક નું મહત્વ હતું. મેં પણ વર્ષો સુધી કસરત કરીને સિક્સ પેક સાચવી કમર ૨૮-૨૯ થી કદી વધવા નહોતી દીધી. પણ હવે હર્નિયાનું ઓપરેશન થયા પછી કસરત થતી નથી એમાં સીધી ૩૪ થઇ ગઈ છે.

કાગબાપુનું અમે દાદરો બની ઉભા ગીત પણ રામભાઈએ સરસ ગાયું. દાદરો બની દુનિયામાં ઉભા પણ ચડનારા કોઈ નો મળ્યા. પછી એમાં રોટલાની વાત છે કે ખેતરમાં ડુન્ડું હોય તે કપાય, ખળામાં પહેલાં બળદના પગ નીચે કચરાતું, હવે થ્રેસરમાં કચરાય છે. પછી ઘંટીમાં વળી પાછું પીસાય, પછી રોટલા ઘડાનારીના હાથે મસળાય, પછી કલેડીમાં નીચે અગ્નિ હોય ને શેકાય પછી થાળીમાં પીરસાય પણ જમનારા કોઈ નો મળે તો? દાદરો બનવું પણ સહેલું નથી. કપાય, સુકાય અને ખુબ ખુબ છોલાય ખીલા ઠોકાય પછી દાદરો બને છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં ડૉ બળવંત જાની અને રામભાઈ જેવા દાદરો બનીને ઉભા છે, એક ગુજરાતમાં અને એક અમેરિકામાં..

શ્રી. રામભાઈને ૭૫ વર્ષ થયા, એની ખુશીમાં સ્ટેજ ઉપર કેક કાપીને નાનકડો ઉત્સવ ઉજવવામાં આવ્યો. મારે પણ એવી જ એક બર્થડે પાર્ટીમાં જવાનું હતું એટલે બાકીનો ગાયનવાદન પ્રોગ્રામ પડતો મુકીને પરમ મિત્ર દિલીપ ભટ્ટની સરસ આદુવાળી ચા પી હું પણ ભાગ્યો..  IMG_6296

Advertisements

Start Thinking

%d bloggers like this: