Category Archives: poem..

મીરાંની જેમ મને મળજો…. હસાવતો કવિ કલેક્ટર..

images

મીરાંની જેમ મને મળજો…. હસાવતો કવિ કલેક્ટર

ગુજરાતી લિટરરી અકૅડમી તરફથી હંમેશની જેમ ઇ-મેલ આમંત્રણ આવી ગયેલું કે હાસ્ય, નિબંધ અને કવિતા એમ ત્રિવેણી સંગમ માણવા જવાનું છે. અને આ ત્રિવેણી સંગમમાં ગંગાસ્નાન કરાવવાના છે શ્રી ભાગ્યેશ જહા. નામ જાણીતું લાગ્યું પણ શેના માટે જાણીતું હતું બરોબર યાદ નહોતું આવતું. લાગે કે બહુ વાર ક્યાંક વાંચેલું છે. બ્રેન ગોટાળે એટલા માટે ચડેલું કે અહી કવિ ભાગ્યેશ જહાને સાંભળવાના હતા. અને ઊંડે ધરબાયેલી સ્મૃતિ કાંઈક  જુદું કહેતી હતી.

સમય પહેલા પહોચી પણ ગયો. મિત્ર શ્રી અમૃત હઝારી પણ મળી ગયા. શ્રી ભાગ્યેશ જહાની ઓળખ વિધી શરુ થઈ ને ઊંડે ધરબાયેલી સ્મૃતિ જે જુદું બોલતી હતી તેનો ભેદ પકડાઈ ગયો. અરે ! આજના કવિ તો પેલાં જાણીતા વડોદરામાં ૨૦૦૨ માં કલેક્ટર હતા તે છે ! આ નામ તો વડોદરા હતો ત્યારે છાપાઓમાં રોજ વાંચતો હતો. તે સમયે કોમી ધમાલો થઈ હતી. ૬૦ કેમેરામેન વચ્ચે એમનું ભયાનક જાહેરમાં અપમાન કરવામાં આવેલુ. બહુ મોટો વાદવિવાદ જાગેલો. મને બધું યાદ છે. એમના મિત્રોએ પણ કહેલું કે રાજીનામું આપી દો પણ ઘેર જઈને એક કવિતા લખી નાખી કે “ તું હળાહળ ઝેર છે તો હું અહી નીલકંઠ છું, તું હશે તલસાટ તરસનો હું પ્રેમથી આકંઠ છું.” અને પછી ઊંઘી ગયા.

માતૃભાષા માટે અમારી પેઢીને અનહદ લગાવ છે જે અહી ભાગ્યેશ જહાના વક્તવ્યોમાં દેખાઈ આવે છે. મૂળ તો માણસા બાજુના સરઢવ ગામના નાગર. કહે છે માતૃભાષા મારી માં છે, હિંદી મારી માસી અને અંગ્રેજી પડોશમાં રહેતી વિદેશી વિદુષી રૂપાળી નારી છે. ઊંઘ ના આવે ત્યારે હાલરડું તો માતા જ ગાય અને પેટમાં દુખે તો માસી દવા આપે આને બેસતા વર્ષના દિવસે પડોશમાં જઈને અંગ્રેજી માતાને પગે લાગી ૧૦૦ ડોલર લઈ આવવાના.

કવિ કલેક્ટર તો દિયોર મૅહૉણાના નૅકળ્યા.. અને તેય પાસા મારા ગૉમ બાજુના. હાહાહાહાહા !!

ભાગ્યેશભાઈ મહેસાણી તળપદી ભાષા બોલીને ખૂબ હસાવે. અમારા મહેસાણા બાજુ વાતે વાતે લોકો દિયોર શબ્દ વાપરે. પૂર્ણ વિરામ માટે, અલ્પ વિરામ અને પ્રશ્નાર્થ માટે પણ દિયોર વપરાય. આવો દિયોર, હુ કૉમ અતુ દિયોર અહી દિયોર એટલે પ્રશ્નાર્થ ચિન્હ સમજવું. એમના ગામ સરઢવ જતી બસમા કોઈ ભાઈ બેઠા હશે. કોઈને પૂછ્યું હશે કે બસ ક્યાં જાય છે પેલાં એ  કહ્યું હૈઢવ,. તો પેલાં ભાઈ ઊતરવા લાગ્યા તો કંડક્ટરે પૂછ્યું કેમ ઊતરો છો તો કહે મારે સરઢવ જવું છે તો પેલો કહે બેસો બસ સરઢવ જ જાય છે. હૈઢવ અને સરઢવ એક જ કહેવાય.. હાહાહા..

નર્મદા યોજના વખતે હવનમાં હાડકાં નાંખવા આવેલા એક્ટિવિસ્ટ વિષે કહે એ બાઈ જોડે ચાર-પાંચ  કલાક સમધાન માટે ચર્ચા ચાલી પણ બાઈ માને જ નહી. એમણે નામ દીધું નહિ પણ અમે સમજી ગયા કે મેઘા પાટકરની વાત કરતા લાગે છે. તે સમયે એમણે એક કવિતા રચેલી આખી કવિતા નથી લખતો પણ જે યાદ રહી તે પંક્તિઓ લખું.

અમે એક્ટિવિસ્ટો, ઇષ્ટ-અભીષ્ટ અને ટ્વિસ્ટ કરીને ગાવું એજ અમારો મૅનિફેસ્ટો.

થોડી ઉધાર લો અંગ્રેજી, થોડી મેલી રાખો સાડી, થોડી મેલી રાખો ગાડી,

ક્યાંક શોધી રાખો મુળજી તડવી,

સાથે નહિ પણ સામે રહીએ કરવા કરતા કહેતા રહીએ.. કવિતા તો બહુ લાંબી છે, પણ એમાં એમનો આક્રોશ દેખાઈ આવે છે.

ભાગ્યેશ જહા સરકારમાં ઉચ્ચ અધિકારી તરીકે વર્ષોથી છે. I.A.S. ઓફિસર છે. એટલે વહીવટી કામમાં સતત ખૂંપેલા રહેતા હોય તે સ્વાભાવિક છે. પણ એમાંથી ય એમને કવિતા જડી જતી હોય છે. સ્યૂડો સેક્યૂલર એવા દંભી એક્ટિવિસ્ટો પર લખેલી કવિતા એનો ઉત્તમ નમૂનો છે. ત્રાસવાદ અને કામવગરનાં વાનરની જેમ ઊછળકૂદ કરતા જર્નાલિઝમ ઉપર કટાક્ષ કરતી કવિતા પણ એનો ઉત્તમ નમૂનો છે. આવો એક ત્રાસવાદમાં ઘાયલ થયેલો એક વ્યક્તિ હોસ્પિટલમાં પડ્યો છે. કહે છે ડૉક્ટર સાહેબ આ પેલાં કાકાને લઈ જાવ એમની આખોમાંથી લાલ રંગનું લોહી ટપકશે તો આખું રેલવે સ્ટેશન ઊગી નીકળશે, અને વૉર્ડ બૉયને કહેજો સવારની ચા લાવે પણ એની સાથે આજનું છાપું ના લાવે.

એક ડોસીની કવિતા તો અજબ હતી. ડોશી કોઈ જુવાનિયાની કારની હડફેટે આવી જાય છે. પછી લાંબું વર્ણન છે. ‘ડોસીની કરચલી વાળી ચામડી જાણે સમુદ્રની લહેરોની ગડી વાળીને મૂકેલી હોય’ પંક્તિ આવતા શ્રોતાઓ આહ અને વાહ પોકારી ઊઠતા. છેલ્લે ડોશી ડૉક્ટરને કહે છે મને ના ઓળખી? હુ તારી માતૃભાષા.

વચમાં વચમાં સાહેબ હાસ્યની છોળો ઉછાળતા ટૂચકાઓ કહેતા જતા હોય છે. એ વડોદરા હતા ત્યારે તોફાનો થયેલા એનો ટુચકો કહેતા કહે છે એક ભાઈ ઘાયલ રસ્તામાં પડેલા જોયા, ઝભ્ભો ફાટી ગયેલો. એમને કહ્યું ચિંતા ના કરો તમને ઘેર લઈ જઈએ છીએ તો પેલાં ભાઈ કહે લઈ જવું હોય તો હોસ્પિટલ લઈ જાવ ઘેરથી જ આવ્યો છું. આવા એક ઘાયલ ભાઈને દવાખાનાનો ક્લાર્ક પૂછે કે,

Amrut Hazari and Bhagyesh Jaha
Amrut Hazari and Bhagyesh Jaha

શું નામ?

કરશનજી

ઉંમર કેટલી?

૪૯ વર્ષ

પરણેલા છો કે કુંવારા?

પણ સાહેબ આ તો બહાર વાગ્યું છે ઘરમાં નહિ..

એક પત્ની સાયકાયટ્રિસ્ટ પાસે કમ્પ્લેન કરે છે કે મારા પતિ ઊંઘમાં બહુ બબડે છે. ડૉક્ટર કહે એમને રાતે ઑબ્ઝર્વેશનમાં રાખવા પડે. પછી પેલાં ભાઈ રાતે વારેઘડીયે બોલતા હોય છે કે શર્મિષ્ઠા આઈ લવ યુ, શર્મિષ્ઠા આઈ લવ યુ. ડૉક્ટર પેલાં બહેનને કહે આ જુઓ તમને કેટલો બધો લવ કરે છે અને તમે ફરિયાદ કરો છો તો પેલાં બહેન કહે પણ મારું નામ શર્મિષ્ઠા નહિ રીટા છે.

એમના ૩૨ વર્ષના સુખી લગ્નજીવન વિષે બહુ મજાની કવિતા એમણે લખી છે. પતિ બહુ મોટો ઓફિસર હોય, પૈસા હોય, ગાડી હોય, બંગલો હોય, હાઈ સ્ટેટસ હોય અને ખાસ તો પતિ એના કામમાં બહુ વ્યસ્ત રહેતો હોય તો ઘરેલુ ઝઘડા થવાના ચાન્સ બહુ ઓછા. ઘેર ખાસ રહેતો હોય તો ઝઘડા થાય ને? આવું મારુ પોતાનું માનવું છે.

આપણા જુના કલ્ચરમાં પતિ પત્ની એકબીજાને નામ દઈને બોલાવતા નથી. કહુ છું? અને સાંભળો છો? એમ જ વાતો ચાલતી હોય છે. એને કવિતામાં બહુ સરસ રીતે વણી લીધું છે. થોડી પંક્તિઓ,

‘કહું છું કહીને મેં ક્યાં કઈ કીધું? સાંભળો છો કહી તે શું સુણાવ્યું?

આપણે તો આપણા જીવનનું ગીત કેવું ધોધમાર જોરદાર ગાયું,

જાણે આભ આખું આંગણે સમાયું.

ચપ્પલને ઊંધું પાડી ઝઘડાના ઝાંપાને હુ સહેજ સાજ ખોલું,

ત્યાં જ મારા ચશ્માના લૂછે તું કાચ કેમ કરી હુ કાંઈ બોલુ.

બાથરૂમ કે અરીસામાં ચોટેલા ચાંદલામાં વાંચુ હું તબિયતની ભાષા,

ઓટલા પર સૂકવેલા સૂરજમાં તું સાચવે મોજ અને મસ્તીની આશા.

આપણે તો આપણા જીવનનું ગીત કેવું ધોધમાર જોરદાર ગાયું,

જાણે આભ આખું આંગણે સમાયું.

જહા સાહેબ ચિતોડ ઇલેક્શન ઑબ્ઝર્વર તરીકે ગયેલા ત્યાં મીરાંનું એક મંદિર છે. મીરાંની મૂર્તિ બહુ મોટી છે અને બાજુમાં કૃષ્ણનો ફોટો નાનકડો મૂકેલો છે. જહા સાહેબ ત્યાં રોજ જતા. ત્યાં મીરાંના મંદિરમાં એમને જાણે કૃષ્ણ કહેતા હોય તેમ કવિતા સૂજેલી કે

‘આસપાસ આરપાર અઢળક ઊભો છું,

તમે પાછા વળીને મને કળજો, તમે મીરાંની જેમ મને મળજો.’

બહુ સુંદર કવિતા છે. નાગરી નાતને કૃષ્ણ સાથે બહુ મોટું ભાવનાત્મક જોડાણ. એમની આવી જ કવિશ્રી કૃષ્ણ દવે યાદ આવી જાય તેવી કવિતા,

SMS કરવાનું બંધ કરો શ્યામ હવે રૂબરૂમાં આવવાનું રાખો,

મથુરા અને વૃંદાવન જાગ્યા છે રોમરોમ મોરલી મોબાઈલ જેવી રાખો.’  આખી કવિતા ખૂબ મજાની છે.

વળી પાછા થોડા જોક્સ. સૌરાષ્ટ્રનો કોઈ પ્રસંગ કહેતા બાપુઓ યાદ આવી જાય તે સ્વાભાવિક. અને હાસ્ય પ્રસંગો કહેનારને બાપુઓના જોક્સ તો યાદ આવે જ. પણ હૉલમાં કોઈ બાપુ હોય તો પૂછી લેવું સારુ સમજી જહા સાહેબ કહે માફ કરજો અહી કોઈ બાપુ તો નથી ને? મેં આંગળી ઊંચી કરી અને કહ્યું હું છું, પણ હુ તમારા ગામ બાજુના ગામ માણસાનો છું સૌરાષ્ટ્રનો નહિ. તો હસતા હસતા કહે બાપુઓ બધે સરખા જ હોય. એક બાપુના ત્રણ દીકરા હતા. કોઈએ બાપુને પૂછ્યું દિકરાઓ શું કરે છે? બાપુ ગર્વથી કહે મોટો ફોજદાર બની ગયો છે. પછી ગર્વથી કહે વચલો કંડક્ટર બન્યો છે. પછી ત્રીજાની વાત આવતા મોઢું પડી જાય છે. પેલાં ભાઈ કહે કેમ શું થયુ? ત્રીજો શું કરે છે? બાપુ મોઢું બગાડી કહે ઈ કવિ થૈ ગ્યો સ..

એમની દીકરીના ઘેર એમના શ્રીમતી(ઝરણાબહેન) સાથે આવ્યા છે તે યાદ કરીને છેલ્લે કહે છે.

     ભાગ્યેશ જહા પાછળ મધૂ રાય પીળા જેકેટ્માં
ભાગ્યેશ જહા પાછળ મધૂ રાય પીળા જેકેટ્માં

ઝરણા સાથે આવ્યો છું, ઝરણા સાથે આવ્યો છું,

નરસૈયાની વાત લઈને ધડકન સાથે આવ્યો છું,

મંત્રો સાથે બરફ સમજવા આવ્યો છું,

નર્મદ નાનાલાલની ભાષા હડસન કાંઠે લાવ્યો છું,

કમ્પ્યૂટરમાં સંતાયેલી રાધા શોધી લાવ્યો છું,

હું ગૌરવશાળી ગુજરાતી, ગણતર છું, ભણતર છું,

કૃષ્ણ સુદામાની વાતો ને ગીતો સાથે લાવ્યો છું.

સાડા પાંચ વાગી ગયા ખબર જ ના પડી. બે-અઢી કલાક ક્યાં જતા રહ્યા સમજ ના પડી. પ્રોગ્રામ પૂરો થયે હું અને મિત્ર શ્રી અમૃત હઝારી સ્ટેજ પર એમને મળવા પણ ગયા. મને કહે માણસાના એક ડૉ. રામસિંહ રાઓલ હતા. મેં કહ્યું હા ભરૂચમાં નર્મદા ફર્ટિલાઇઝરની ટાઉનશિપની હોસ્પિટલમાં સર્જન છે મારા કઝન થાય.

થોડા બીજા મિત્રોને મળી અમે છુટા પડ્યા.  મોદી સરકારમાં મીડિયા મૅનેજમેન્ટ કમિશ્નર શ્રી ભાગ્યેશ જહા એટલે હસતો હસાવતો ઓફિસર કવિ. એની કવિતમાં પ્રેમ છે, રોમૅન્સ છે, હાસ્ય છે, કૃષ્ણ છે, રાધા છે, મોરલી છે, આધુનિકતા છે, ક્મ્પ્યૂટર છે, ભક્તિ છે, મીરાં છે, દંભ સામે આક્રોશ છે, કટાક્ષ છે, અને મુખ્ય તો ધરતીનો વાસ્તવિક ધબકાર છે. એમના હાસ્યમાં મે-શાણા(મહેસાણા) અને યુ-ગાન્ડા(યુગાન્ડા) છે, લૅબુ, મૅઠુ ને પૉણી સ…ગૉધીનગર સ…

મળી માતૃભાષા મને ગૂજરાતી

મળી માતૃભાષા મને ગૂજરાતીuntitled=-=-=

સદા સૌમ્ય શી વૈભવે ઊભરાતી,
મળી માતૃભાષા મને ગૂજરાતી.

રમે અન્ય સખીઓ થકી દેઈ તાળી,
સુધા કર્ણ સીંચે ગુણાળી રસાળી.
કરે બોલતા જે, ભર્યા ભાવ છાતી,
રમો માતૃભાષા મુખે ગૂજરાતી.

મળી હેમઆશિષ, નરસિંહ-મીરાં,
થયા પ્રેમભટ ને અખો ભક્ત ધીરા.
પૂજી નર્મદે કાન્ત ગોવર્ધને જે,
સજી ન્હાનલે કલ્પના ભવ્ય તેજે.
ધ્રુવા સત્ય-સાથી અહિંસા-સુહાતી.
નમો ધન્ય ગાંધીગિરા ગૂજરાતી.
-શ્રી ઉમાશંકર જોશીuntitled-=-=--

ગુજરાતી સૌમ્ય ભાષા છે. વેદકાલિન “ળ” એણે જાળવી રાખ્યો છે જે પછીના સંસ્કૃતમાં પણ નથી, આવી વૈભવ ભરેલી માતૃભાષા તરીકે ગુજરાતી મને મળી છે તેનો મને ગર્વ કેમ ના હોય? ગુજરાતની આસપાસના પ્રદેશોમાં બોલાતી બીજી ભાષાઓ એની સાથે તાળી દઈ રમતી સખીઓ છે. મતલબ આ બીજી ભાષાઓમાં પણ ગુજરાતીને મળતા અઢળક શબ્દો હોય છે. ગુણવાળી, રસભરેલી કાનમાં અમૃત સીંચતી જેને બોલતા છાતીમાં ભાવ ભરાઈ જાય તેવી માતૃભાષા દરેક ગુજરાતીના મુખે રમતી હોવી જોઈએ. શું સન ૧૯૫૫ માં કવિને અંદેશો આવી ગયો હશે કે આ માતૃભાષા બચાવવા ગુજરાતી પ્રેમીઓને પ્રયત્નો કરવા પડશે ? કે કહેવું પડ્યું ‘રમો માતૃભાષા મુખે ગૂજરાતી’. આ કોઈ સૈનિકોની પરેડ નથી. આ તો રમત છે. માતૃભાષા તો આપણાં હૈયામાં રમતી હોય છે, હોઠ પર વિલસતી હોય છે, હાસ્ય બની રેલાતી હોય છે, આંખોમાં બોલતી હોય છે, અશ્રુ બની ટપકતી હોય છે. બીજી ભાષાઓ પરેડની જેમ કૂચ કરતી હોય છે.

મુનિ હેમચંદ્રાચાર્યના આશિષ પામેલી, નરસિંહ-મીરાંના આશીર્વાદ વડે સમૃદ્ધ બનેલી આ ગુજરાતીને પ્રેમભટ, અખો અને ભક્ત ધીરા જેવા કવિઓ મળ્યા છે. નર્મદ, કાન્ત અને ગોવર્ધનરામે એની પૂજા કરી છે. નાન્હાલાલે એમની ભવ્ય કલ્પનાઓ વડે સજાવી છે. સત્ય-અહિંસાના પૂજારી એવા ગાંધીની ગિરા છે, ‘નમો ધન્ય ગાંધી-ગિરા ગૂજરાતી’. ગાંધી માટે અહોભાગ્ય કે ગુજરાતી એમની માતૃભાષા હતી અને ગુજરાતી માટે પણ અહોભાગ્ય કે ગાંધીને હૈયે તે રમતી હતી..
જ્યારે ઉપરની સાવ સરળ પણ બેનમુન કવિતા અમર ભટ્ટના કંઠે સાંભળીયે તો છાતી બે ઇંચ ફૂલી જાય. હા ! તો મિત્રો,

નૉર્થ અમેરિકાની લિટરરી અકૅડમિ તરફથી ગયા રવિવારે સરસ મજાનો પ્રોગ્રામ હતો. રાબેતા મુજબ દિલીપ ભટ્ટ તો સાથે હોય જ, પણ આ વખતે જનકભાઈ પણ સાથે હતા. ગુજરાતી ભાષાની સેવા માટે એને સમ્રુદ્ધ કરવા ગણો કે એની સમ્રુદ્ધિ સાચવવા કહો કેટ કેટલાં લોકો પ્રયત્નો કરતાં રહે છે આપણને ખબર હોતી નથી. આપણી પાસે ગુજરાતી કવિઓ અને એમની રચનાઓનો સમૃદ્ધ વારસો છે. એનો મહિમા કરીએ તો પણ ગુજરાતી ભાષાની સેવા ગણાય કે નહીં ?

ગઝલો અત્યારે ગલીએ ગલીએ લખાય છે. જાણે એક ઊભરો આવી ગયો છે. કવિતાઓ તો બહુ લખાય છે, પણ સારી કવિતા લખે છે કોણ ? આપણી પાસે શબ્દવૈભવથી શોભતી અઢળક કવિતાઓ છે પણ ગાય છે કોણ ? એ કામ આજકાલ અમર ભટ્ટ કરી રહ્યાં છે. કવિતાને વાંચવી અને સાંભળવામાં બહુ ફરક પડતો હોય છે. એમાંય અમર ભટ્ટ જેવો શાસ્ત્રીય સંગીતનો જાણતલ જ્યારે કવિતા ગાય ત્યારે કવિતા હ્રદય સોંસરવી ઊતરી જાય. એમાંય વળી શ્રી ઉમાશંકર જોશી કે શ્રી રમેશ પારેખ જેવા ભાવસમૃદ્ધ કવિઓની અદ્ભુત રચનાઓ સાંભળવા મળે તો બાગ બાગ થઈ જવાય અને આંખના ખૂણે અશ્રુબિંદુઓ આવી ને થંભી જાય તો નવાઈ નહીં.

અમર ભટ્ટે શ્રી ઉમાશંકર જોશીની સમગ્ર કવિતાઓમાંથી પસાર થઈ ને પસંદ કરેલી કવિતાઓનું સ્વરાંકન કરીને એક ઑડિઓ સી.ડી બહાર પાડેલી છે. આ કવિતાઓમાંથી પસાર થવું શબ્દો એમના પ્રયોજેલા છે. એવી રીતે મરીઝ અને મનોજ ખંડેરીયાની કવિતાઓમાંથી પસાર થઈને એમણે બીજા આલબમ બહાર પાડેલાં છે તેનું વિમોચન પણ હતું. આ વિમોચન પાછું આપણા કસુંબલ કવિશ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણીના સુપુત્ર શ્રી મહેન્દ્રભાઈ મેઘાણીના શુભહસ્તે હતું.

અમર ભટ્ટ, દર્શના ઝાલા, ફોરમ અને ફાલ્ગુનીએ એમના કેળવાયેલા કંઠે જુદા જુદા કવિઓને ગાઈને એવા તો રસતરબોળ કરી દીધાં કે સમય ક્યાં પસાર થઈ ગયો સમજ જ ના પડી. અમુક કવિતાઓ એમની આગવી સ્ટાઇલમાં ખાલી સંભળાવી અને અમુક ગાઈને સંભળાવી. શ્રી વિનોદ જોશીની એક હૃદયસ્પર્શી રચના  ‘ કૂંચી આપો બાઈજી તમે કિયા પટારામાં મેલી મારી મહિયરની શરણાઈજી’, એક વહુ સાસુને કગરતી હોય કે મને ચાવી આપો તમે કયા પટારામાં મારા પિયરની શરણાઈ મેલી છે ? એક વહુની વ્યથા તો જુઓ? ભિખુદાન ગઢવીના શબ્દોમાં કહું તો પિયરના ગામની દિશામાં ખાટલા પર ઓશિકુ ના મૂકવા દે તેવો સાસુઓનો જમાનો હવે તો રહ્યો નહીં હોય તેવી આશા રાખીએ. શરણાઈ તો બિસ્મિલ્લાખાન વગાડતા હતાં અહીં તો શરણાઈ એક પ્રતીક છે. પિયરની સુખદ સ્મૃતિઓ પટારામાં ધરબીને જીવવાનું ? આજુબાજુ કોઈ જોઈ તો નથી રહ્યું ને ચકાસી મે છાનામાના મારી આંખના ખૂણા લૂછી લીધેલાં. કૂંચી શબ્દ અમે તો વાપરેલો છે, ચાવી માટે વપરાતો આ શબ્દ આજની પેઢી વાપરતી નથી. હવે તો ચાવી ને બદલે ‘કિ’ વપરાતું થઈ ગયું છે. સંગીત મઢી કવિતા ખરેખર તમારાં હ્રદય સોંસરવી ઊતરી જતી હોય છે.

કૃષ્ણ દવેને યાદ કર્યા, વાંસલડી.કૉમ, મોરપિચ્છ.કૉમ, .કૉમ વૃંદાવન આખું. કાનજીની વેબ સાઇટ એટલી બધી મોટી છે કે કયા કયા નામ રાખવા? મીરાં.કૉમ રાખીયે તો પાછી રાધા રિસાઈ જાય..હાહાહાહા..

‘જનની જોડ સખી નહીં જડે રે લોલ’ ઢાળમાં લખાએલી અને ગવાએલી શ્રી મકરંદ દવેની એક દીકરીઓ ઉપરની કવિતાની પંક્તિ ‘બાપુની ઢાલ બને દીકરો રે લોલ, દીકરી તો તેજની કટાર રે’ સાંભળી મારે ફરી આંખના ખૂણા લૂછવા પડ્યા. હવે આ દેશમાં કટાર જેવી તેજ દીકરીઓ ઉછેરવાનો સમય પાકી ગયો છે. આપણી ગુજરાતી કવિતાએ આદિકવિ નરસિંહથી માંડીને આજના અનિલ ચાવડા સુધીની કેટલી બધી લાંબી સમૃદ્ધ દડમજલ કાપી છે.

ઉમાશંકર કહે છે, ‘ કવિતા એ આત્માની માતૃભાષા છે. એ વ્યક્ત થાય છે એ ઇચ્છે ત્યારે, આપણે ઇચ્છીએ ત્યારે નહીં.’ અઢળક ઢળિયો શામળિયો જેવા આ પ્રોગ્રામમાં લગભગ મોટાભાગના કવિઓને યાદ કરી ગુજરાતી ભાષાનો મહિમા ગવાયો એનો કેફ હજુ ઊતર્યો નથી, ઉતારવો પણ નથી..

‘આટલું બધું હેત કદી હોતું હશે ? એક પારેવું વાદળ ભરી રોતું હશે ?’—સુરેશ દલાલ

‘કવિતાને અમર કરી દેવી હોય તો એને સંગીત વડે મઢી દો’—– રાઓલ ભૂપેન્દ્રસિંહ…

શ્રી જુગલકીશોર વ્યાસ
શ્રી જુગલકીશોર વ્યાસ

‘સ્મૃતિ જનમ પહેલાની’ આવો એક લેખ હમણાં તાજો જ લખીને મૂકેલો છે. મિત્રો હજુ તેને વાગોળતા હશે. અનેક પ્રકારની મૅમરી હોય છે એમાં ત્રણ મુખ્ય પ્રકાર ૧) Episodic memory- ઍપિસૉડિક- પ્રાસંગિક કથાત્મક, કથા ઘટકોવાળું કોઈ ખાસ પ્રસંગની યાદગીરી બ્રેઈનમાં સ્ટોર થઈ જાય તેને પ્રાસંગિક સ્મૃતિ પણ કહી શકાય. દાખલા તરીકે ગઈ સાલ કોઈ બર્થડે પાર્ટીમાં ગયા હોઈએ તે ઇવેન્ટની મધુર યાદોને એપીસોડીક મૅમરી કહી શકાય. ૨) Semantic memory- કોઈ ખાસ પ્રકારની માહિતી જે સત્ય હોય તેને semantic મૅમરી કહેવાય છે. જેમકે મનમોહનસિંહ ભારતના વડાપ્રધાન છે અને ઓબામાં અમેરિકાના પ્રૅસિડેન્ટ છે. કે ૩૧ પ્રાઈમ નંબર છે. અંતમાં ૩) Procedural memory-કાર્યપ્રણાલિ-કામ કરવાની પદ્ધતિ,કંઈક કરવું, બલ્બ બદલવો કે તરવું કઈ રીતે કે સાઈકલ કઈ રીતે ચલાવવી… procedural memory વારસામાં મળી શકતી હોય છે. હવે semantic મૅમરી તમે વારસામાં આપી શકો કે નહિ? સિમૅન્ટિક એટલે શબ્દોના ફેરફારને લગતી ભાષાશાસ્ત્રની શાખા, અર્થનિર્ધારણ શાસ્ત્ર, અભિધાશાસ્ત્ર. કેટલાં જાણીતાં તત્વચિંતકો, મનોવૈજ્ઞાનિકો અને ભાષાશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે સિમૅન્ટિક મૅમરી કાયમ શીખીને પ્રાપ્ત કરી શકાતી નથી. અમુક આવી સ્મૃતિઓ વારસાગત મળતી હોય છે. આનો એક અદ્ભુત પૂરાવો મને બ્લોગ જગતમાં વડીલ મિત્ર જુગલભાઈના લખેલા એક લેખ જે અંગત અનુભવ આધારે છે તેમાં જણાયો.

જુગલકિશોર વ્યાસ પોતે ગુજરાતી ભાષાના પ્રાધ્યાપક રહી ચૂક્યા છે એમનો બ્લોગ નેટ ગુર્જરી પોતે એક શાળા જ છે. એમણે મારો સ્મૃતિ જનમ પહેલાની કદાચિત્ વાંચ્યો હશે. બહુ વ્યસ્ત માણસ છે માટે ના પણ વાંચ્યો હોય. એમણે તે લેખમાં બચપણનાં અનુભવો લખ્યા છે. જુગલકિશોર હજુ સ્કૂલે ગયા નથી. શાળાનું પગથિયું ચડવાને હજુ વાર છે. કોઈ વડીલ સાથે શહેરના રેલવે સ્ટેશને બેઠાં હશે. ત્યાં કોઈ દુકાનનું ચીતરેલું પાટિયું એમને આકર્ષી ગયું. ઘેર આવીને કક્કો બારાખડી શીખ્યા વગરના બાળ જુગલે ‘કમલબિટરખસ’ એવું લખી બતાવેલું. કક્કો શીખ્યા વગરનું એ પહેલું લખાણ કઈ રીતે લખી શક્યા? બ્રેઈનમાં cerebral cortex ની અંદર ન્યુરલ નેટવર્ક તરીકે સ્મૃતિઓનો સંગ્રહ થતો હોય છે. બ્રેઈન ખાસ પ્રકારની પ્રોટીન બનાવતું હોય છે જે ન્યુરોન્સને ભવિષ્યમાં કૉમ્યુનિકેશન માટે કામ લાગે. કશું શીખતી વખતે આ પ્રોટીન બનતા હશે કે કામ કરતા હશે તે વખતે એમાં કોઈ જિનેટિક કોડ તરીકે બધું છપાઈ જતું હશે તેવું વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે. એટલે સિમૅન્ટિક મૅમરી જિનેટિક કોડ તરીકે પૂર્વજો દ્વારા વારસામાં મળતી હોવી જોઈએ. આવો જિનેટિક કોડ જુગલભાઈને પિતા દ્વારા જિન્સમાં મળ્યો જ હોય એનું ડીકોડીંગ જુગલભાઈના બ્રેઈને કરી નાખ્યું હશે. અને કક્કો શીખ્યા વગરના બાળ જુગલે પેલાં બોર્ડમાં લખેલો શબ્દ લખી નાખ્યો. લાઇફનું પહેલું કોપી પેસ્ટ…

બીજો દાખલો.. એમના પિતાજી સાહિત્યના શોખીન હતા. શાસ્ત્રો બહુ વાંચેલા અને ‘હવેલી સંગીત’નાં જાણકાર હતા. એક તો સંગીતજ્ઞનાં બ્રેઈન બીજા કરતા થોડા મોટા હોય. મેટ્રિક થતા પહેલા જુગલભાઈને લાઇબ્રેરીમાંથી કોઈ સર્જકનું શીખરીણી છંદમાં લખેલું કાવ્ય ખુબ ભાવી ગયું હશે. તેવા જ ભાવવાળું એક કાવ્ય લખીને પિતાશ્રીને બતાવ્યું. તો પિતાશ્રીએ એને વખાણ્યું. જુગલભાઈએ વટભેર કહી દીધું શીખરીણી છંદમાં છે. પિતાશ્રીએ જવાબમાં કહ્યું ખોટી વાત છે. શીખરીણી છંદમાં નથી. ત્યાં બેઠેલા ને એમણે શીખરીણી છંદ વિશેનું જ્ઞાન તત્કાલીન આપ્યું. ફક્ત અડધો કલાકમાં જુગલભાઈ શુદ્ધ શીખરીણીમાં રચના લઈને પિતાશ્રી સમક્ષ હાજર થઇ ગયા. એમનાં પિતાશ્રીએ જો આ જગ્યાએ બેચાર કલાક બગાડીને જો મને શીખરીણી છંદ શીખવ્યો હોત તો પણ હું એ છંદમાં કવિતા રચી શક્યો ના હોત તે હકીકત છે. અહીં સિમૅન્ટિક મૅમરીનું ડીકોડીંગ થયેલું સ્પષ્ટ દેખાય છે. બધા હોશિયાર કવિતા કેમ લખી શકતા નથી? અને બધા કવિઓ છંદમાં કવિતા કેમ લખી શકતા નથી? હા તમે પૂરતો રસ લઈને મહેનત કરો તો અવશ્ય કવિતા તે પણ છંદમાં લખી શકો. પણ અડધો કલાકમાં શીખરીણી શીખી અને એમાં જ કવિતા રચી નાખવી તે પેલી સિમૅન્ટિક મૅમરીનું ડીકોડીંગ વધુ લાગે છે જે પિતાશ્રી દ્વારા જિન્સમાં મળેલી જ છે. હવે તમે જો રસ લઈ મહેનત કરી છંદમાં કવિતા કરવાનું શીખી જાવ તો શીખતી વખતે જે ન્યુરલ નેટવર્ક બનતું હશે તે સ્મૃતિઓ જિનેટિક કોડ વડે તમારા બાળકમાં જરૂર જવાની.. સિમૅન્ટિક મૅમરી કાયમ શીખીને પ્રાપ્ત કરી શકાતી નથી તેવું વૈજ્ઞાનિકો કહેતા જ હોય છે.

મારા પિતાશ્રી વકીલ હતા ને વાંચવાના ખૂબ શોખીન હતા પણ સાહિત્ય કરતા ફિલોસોફી બહુ વાંચતા. એ જમાનામાં છોકરાઓના હાથમાં ગુલશનનંદાની વેવલી પ્રેમકથાઓની પોકેટબુક્સ રહેતી ત્યારે મારા હાથમાં સસ્તી પડે માટે ઓશોની કહેલી શબ્દોમાં ઊતારેલી પૉકેટબુક રહેતી. અમારી તો સાત પેઢીમાં કોઈએ કવિતા શું જોડકણા પણ નહિ લખ્યાં હોય. લગભગ મારા દાદાશ્રીની પેઢીથી તલવાર ચલાવવાનું બંધ થયું હશે. બાકી આગળની બધી પેઢીઓ તલવાર ચલાવવાનો મુખ્ય બિઝનેસ કરતી હતી. હહાહાહાહાહાહા!!!

ટૂંકમાં સિમૅન્ટિક મૅમરી વારસામાં મળી શકતી હોય છે તેનો પૂરાવો અહીં જુગલભાઈના દાખલા ઉપરથી મળે છે. આપણા પૂર્વજો બ્રેઈન વિષે ખાસ જાણતા નહોતા તો આવા દાખલાઓ પરથી પુનર્જન્મ વિષે ધારણા બંધી લેતા હોવા જોઈએ. હકીકતમાં આપણી હયાતીમાં જ આપણો પુનર્જન્મ આપણા બાળકો રૂપે થઈ જતો હોય છે.imagesCAQSTKHA

I sank in a tank

ડૉ.જીતેન્દ્ર રાઓલ..

I sank in a tank 

 

The school days, and small trip to out skirt, the leaders had warned us

– no deviation from the assigned path,

no mischief of any kind, no adventures at all.

And that was enough indication itself for me,

to get into one of it, may be subconsciously.

 

And I jumped into a large tank with cemented bricked walls,

and I did not know swimming, being young, had never learnt.

I felt I was sinking, shouted out to close friends,

and was then in a moment rescued,

we escaped the punishment by hiding the facts.

 

After several years, I supervised my tiny granddaughter,

playing in a similar tank in the backyard of my house,

though it was very safe that she had a floating tube,

we all supervised her playing and swimming,

in the waters of this cemented bricked tank.

 

Me and my granddaughter both are caught in the whirlpool,

of waters in the tanks that have no walls – open to infinite directions,

we are flung open in this galaxy, in this universe,

only tied to the centre of this planet by gravity

–         only by action at a distance, invisible force,

–         you can feel, but cannot see.

 

We are like the ‘Digambers’, ‘Dishambers’,

who live naked on this Earth (mostly in India),

they do not wear any clothes,

their clothes are the ‘Digas’, ‘Dishas’, the directions – 4 or many,

they are covered by these directions – which stretch to infinity,

they are cloth-less but not direction less,

they are naked but their minds are covered,

and protected with wisdom,

they do not need and do not use artificial covers,

what a profound philosophy!

 

We too are also ‘Digambers’, ‘Dishambers’,

although, we cover our bodies with clothes,

our outer selves are covered with,

the same 4 or more and yet far reaching directions.

 

These eternities and their infinite directions are around us,

-and ‘watching’ – all the time, for all the lifetime: our deeds,

our follies, our outward nakedness, our naked acts,

our naked cruelty, naked desires, our naked plots to kill others,

our madness – whether we are wearing the clothes now,

or were not wearing then (thousands of years ago)!

Hope someday, somebody or we will (learn to) rescue us,

from sinking deep into the darkness of these acts. 

 

From: Naked Emotions: Free Verses and Thoughts – In Search of Meaning

of Life. JIRARA ( Jitendrasinh Raol)